Έφτασε η ώρα για τα 12 ν.μ. στο Κρητικό Πέλαγος και την ελληνική ΑΟΖ;

Η πρόσφατη εξέλιξη στη Λιβύη, με την έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από τη Βουλή των Αντιπροσώπων, δημιουργεί νέα δεδομένα για την Ελλάδα. Η μεταστροφή του κοινοβουλίου της ανατολικής Λιβύης, το οποίο το 2020 είχε απορρίψει τα μνημόνια συνεργασίας με την Τουρκία, δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη διπλωματική εξέλιξη. Ενισχύει πολιτικά την προσπάθεια της Άγκυρας να παρουσιάσει ως τετελεσμένο μια θαλάσσια οριοθέτηση που αγνοεί την Κρήτη και τα ελληνικά νησιά της Ανατολικής Μεσογείου. 

Το γεγονός αυτό, επιβάλλει την επανεξέταση της ελληνικής στρατηγικής. Η Αθήνα δεν αρκεί να επαναλαμβάνει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι παράνομο και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα σε βάρος τρίτων κρατών. Οφείλει να ενισχύσει έμπρακτα τη θέση της, αξιοποιώντας τα δικαιώματα που της παρέχει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. 

Τώρα είναι η ώρα να επεκτείνουμε τη χωρική μας θάλασσα στα 12 ναυτικά μίλια στο βόρειο και στο νότιο Κρητικό Πέλαγος και να προχωρήσουμε στην ανακήρυξη ελληνικής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ).

Το Δίκαιο της Θάλασσας είναι το θεμέλιο 

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), που υπογράφηκε στο Μοντέγκο Μπέι το 1982 και τέθηκε σε ισχύ το 1994, παρέχει στα παράκτια κράτη το δικαίωμα να καθορίζουν το εύρος της χωρικής τους θάλασσας μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια από τις νόμιμες γραμμές βάσης. Το άρθρο 3 της Σύμβασης είναι σαφές ως προς το ανώτατο αυτό όριο. 

Η Ελλάδα έχει ήδη ασκήσει το δικαίωμα αυτό στο Ιόνιο Πέλαγος, με την επέκταση της χωρικής θάλασσας στα 12 ν.μ. βάσει του Ν. 4767/2021. Δεν υπάρχει, επομένως, λόγος να αντιμετωπίζεται η επέκταση στο Κρητικό Πέλαγος ως ένα αόριστο σχέδιο που θα υλοποιηθεί κάποτε, όταν οι συνθήκες γίνουν ευνοϊκότερες. 

Η Κρήτη είναι ελληνικό νησί και, σύμφωνα με το άρθρο 121 της UNCLOS, διαθέτει χωρική θάλασσα, υφαλοκρηπίδα και δυνατότητα δημιουργίας ΑΟΖ, όπως κάθε νησί που πληροί τις προϋποθέσεις της Σύμβασης. Η γεωγραφική της θέση, μεταξύ του Αιγαίου και της Λιβύης, καθιστά την άσκηση των δικαιωμάτων αυτών ιδιαίτερα σημαντική. Η επέκταση στα 12 ν.μ. δεν αποτελεί διεκδίκηση ξένης θαλάσσιας περιοχής.

Αποτελεί άσκηση δικαιώματος που αναγνωρίζει το Διεθνές Δίκαιο. Η Ελλάδα οφείλει να το ασκήσει με τον κατάλληλο νομικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό, λαμβάνοντας υπόψη τις ειδικές γεωγραφικές συνθήκες και τις περιπτώσεις όπου απαιτείται οριοθέτηση με γειτονικά κράτη. 

 

 

Από τις διαμαρτυρίες στις συγκεκριμένες ενέργειες 

Σε προηγούμενα άρθρα μου έχω αναφερθεί εκτενώς στις γραμμές βάσης, στην επέκταση της χωρικής θάλασσας γύρω από την Κρήτη και στις δυνατότητες που προσφέρει το Δίκαιο της Θάλασσας για την κατοχύρωση των ελληνικών δικαιωμάτων.  Η αξιοποίηση των νόμιμων γραμμών βάσης, όπου πληρούνται οι προϋποθέσεις των άρθρων 5 και 7 της Σύμβασης, αποτελεί ουσιώδες μέρος αυτής της προσπάθειας. Οι γραμμές βάσης προσδιορίζουν από πού μετράται το εύρος της χωρικής θάλασσας και των άλλων θαλάσσιων ζωνών. Η χάραξή τους, βεβαίως, πρέπει να είναι σύμφωνη με τη Σύμβαση και να στηρίζεται στα πραγματικά γεωγραφικά δεδομένα.

Η χώρα μας πρέπει άμεσα να προχωρήσει στην αναγκαία νομική και τεχνική προετοιμασία, να καθορίσει τις γραμμές βάσης όπου επιτρέπεται και να θεσπίσει την επέκταση της χωρικής της θάλασσας στα 12 ν.μ. στο βόρειο και στο νότιο Κρητικό Πέλαγος. 

Η ενέργεια αυτή θα ενισχύσει την άσκηση της ελληνικής κυριαρχίας στη χωρική θάλασσα και θα αποσαφηνίσει τη θέση της χώρας στην περιοχή. Παράλληλα, θα πρέπει να συνοδευτεί από τις αναγκαίες ανακοινώσεις και καταθέσεις εγγράφων στους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς, ώστε οι ελληνικές θέσεις να είναι σαφείς και επίσημα καταγεγραμμένες. 

Δεν πρέπει να συγχέουμε, ωστόσο, τη χωρική θάλασσα με την ΑΟΖ. Στη χωρική θάλασσα το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, με την επιφύλαξη των κανόνων του διεθνούς δικαίου, μεταξύ άλλων της αβλαβούς διέλευσης. Στην ΑΟΖ ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα και συγκεκριμένες δικαιοδοσίες, κυρίως για την εξερεύνηση, εκμετάλλευση, διατήρηση και διαχείριση των φυσικών πόρων. 

Τα 12 μίλια δεν κλείνουν τις θαλάσσιες διόδους

Ένα από τα επιχειρήματα που κατά καιρούς προβάλλονται κατά της επέκτασης της ελληνικής χωρικής θάλασσας στα 12 ναυτικά μίλια είναι ότι θα περιοριστούν ή θα κλείσουν τα θαλάσσια περάσματα από την Ανατολική Μεσόγειο προς το Αιγαίο. Η άποψη αυτή δεν επιβεβαιώνεται από τη γεωγραφία της περιοχής.

Όπως προκύπτει από μια απλή μέτρηση σε ναυτικό ή γεωγραφικό χάρτη, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η επέκταση στα 12 ν.μ., μεταξύ της ανατολικής Κρήτης και της Κάσου, καθώς και στην ευρύτερη περιοχή των γειτονικών νησιών, εξακολουθούν να υπάρχουν θαλάσσιοι χώροι που δεν καλύπτονται από τις αντίστοιχες ζώνες. Επομένως, η επέκταση δεν συνεπάγεται αυτομάτως το κλείσιμο των θαλάσσιων διόδων προς το Αιγαίο. Το πραγματικό εύρος των ελεύθερων διαύλων πρέπει, βεβαίως, να προσδιοριστεί με ακριβή χαρτογραφικό και γεωδαιτικό υπολογισμό, λαμβάνοντας υπόψη τις νόμιμες γραμμές βάσης και τη γεωγραφία κάθε περιοχής.

Ανακήρυξη ελληνικής ΑΟΖ τώρα

Το δεύτερο αναγκαίο βήμα είναι η ανακήρυξη ελληνικής ΑΟΖ. Η Ελλάδα έχει ήδη συνάψει συμφωνίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Ιταλία και την Αίγυπτο. Αυτές οι συμφωνίες αποδεικνύουν ότι η οριοθέτηση μέσω διαπραγματεύσεων είναι εφικτή και ότι η χώρα μπορεί να προωθεί τα συμφέροντά της με βάση το Διεθνές Δίκαιο. 

Ωστόσο, παραμένουν περιοχές όπου η οριοθέτηση δεν έχει ολοκληρωθεί. Η εκκρεμότητα αυτή δεν πρέπει να μετατρέπεται σε λόγο αδράνειας. Η Ελλάδα πρέπει να διατυπώσει επισήμως τη θέση της για την ΑΟΖ και να καταστήσει σαφές ότι τα εξωτερικά όριά της, όπου υπάρχουν επικαλυπτόμενες διεκδικήσεις ή θαλάσσιες ζώνες γειτονικών κρατών, θα καθοριστούν με διμερείς συμφωνίες, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας. 

Αυτό ακριβώς πρέπει να δηλώσει η ελληνική κυβέρνηση: η Ελλάδα καθιερώνει την ΑΟΖ της σύμφωνα με την UNCLOS και επιδιώκει την οριοθέτησή της με τα αντίστοιχα παράκτια κράτη μέσω διμερών συμφωνιών. Η δήλωση αυτή δεν σημαίνει ότι μονομερώς χαράσσονται οριστικά και αδιαμφισβήτητα τα σύνορα με τη Λιβύη ή άλλα κράτη. Σημαίνει ότι η χώρα προβάλλει επισήμως τα δικαιώματά της και προετοιμάζει το έδαφος για τις διαπραγματεύσεις που απαιτούνται. 

Η ανακήρυξη ΑΟΖ δεν πρέπει να συγχέεται με την οριοθέτηση. Η πρώτη αφορά τη διακήρυξη της πρόθεσης του κράτους να ασκήσει τα δικαιώματα που του αναγνωρίζει το διεθνές δίκαιο. Η δεύτερη καθορίζει, με συμφωνία ή με άλλη προβλεπόμενη διεθνή διαδικασία, τα όρια μεταξύ κρατών όταν οι θαλάσσιες ζώνες τους επικαλύπτονται. 

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν πρέπει να γίνει τετελεσμένο 

Η συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης επιχειρεί να χαράξει μια γραμμή που παραγνωρίζει την παρουσία και τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών, ιδίως της Κρήτης. Η Ελλάδα έχει βάσιμους λόγους να αμφισβητεί τη δυνατότητα της συμφωνίας να αντιταχθεί στα δικαιώματά της. Κατά το διεθνές δίκαιο, μια συμφωνία μεταξύ δύο κρατών δεν μπορεί να στερήσει από τρίτο κράτος δικαιώματα χωρίς τη συναίνεσή του. 

Η έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης μεταβάλλει το πολιτικό περιβάλλον, αλλά δεν επιλύει από μόνη της τα ζητήματα διεθνούς νομιμότητας ούτε καθορίζει αυτομάτως τα θαλάσσια όρια. Η Ελλάδα οφείλει να συνεχίσει τις διπλωματικές διαμαρτυρίες, αλλά και να ενισχύσει τη νομική και διπλωματική της παρουσία στην περιοχή.

 Η ανακήρυξη ΑΟΖ και η επέκταση της χωρικής θάλασσας δεν θα λύσουν αυτομάτως όλες τις διαφορές με τη Λιβύη. Θα καταστήσουν, όμως, σαφέστερη την ελληνική θέση, θα ενισχύσουν την άσκηση των δικαιωμάτων της και θα δημιουργήσουν ένα πιο συγκεκριμένο πλαίσιο για την επιδίωξη συμφωνίας. 

ΑΟΖ: Η πρωτοβουλία ανήκει στην Ελλάδα 

Η Ελλάδα δεν έχει λόγο να περιμένει να διαμορφωθούν οι εξελίξεις από τρίτους. Η διαφύλαξη των εθνικών συμφερόντων δεν εξυπηρετείται με την αναβολή της άσκησης νόμιμων δικαιωμάτων, αλλά με συνεπή στρατηγική, τεκμηριωμένες νομικές θέσεις και αποφασιστική διπλωματία. 

Η κυβέρνηση πρέπει, επομένως, να ανακοινώσει ότι, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας, επεκτείνει τη χωρική της θάλασσα στα 12 ναυτικά μίλια στο βόρειο και στο νότιο Κρητικό Πέλαγος και προχωρά στην καθιέρωση της ελληνικής ΑΟΖ. Παράλληλα, πρέπει να δηλώσει ρητά ότι η χάραξη των ορίων της ΑΟΖ θα ακολουθήσει με διμερείς συμφωνίες με τα αντίστοιχα παράκτια κράτη, στη βάση της UNCLOS και των αρχών της δίκαιης οριοθέτησης. 

Δεν πρόκειται για επιλογή σύγκρουσης, αλλά για άσκηση δικαιωμάτων με βάση το διεθνές δίκαιο. Η Ελλάδα οφείλει να συνδυάσει τη νομική τεκμηρίωση με την πολιτική βούληση και να μην επιτρέψει σε μονομερείς ενέργειες τρίτων να δημιουργούν την εντύπωση ότι οι ελληνικές θαλάσσιες ζώνες παραμένουν ένα ζήτημα που μπορεί να αναβάλλεται επ’ αόριστον. 

Τώρα είναι η ώρα για τα 12 μίλια στο Κρητικό Πέλαγος και για την ανακήρυξη της ελληνικής ΑΟΖ. Με σαφή δήλωση των δικαιωμάτων μας, νόμιμες πράξεις και επιδίωξη συμφωνιών με τους γείτονές μας, η Ελλάδα μπορεί να περάσει από την αντίδραση στην πρωτοβουλία και να υπερασπιστεί αποτελεσματικότερα τη θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο.