Υπογράψτε κ. Ερντογάν το Δίκαιο της Θάλασσας και θα τα βρούμε

Ούτε λίγο – ούτε πολύ δηλαδή, ο Ερντογάν φέρει πλέον… “κλάδον ελαίας” προς τους Έλληνες “φίλους” από την τελευταία σύνοδο του ΟΗΕ και εντεύθεν. Χαρακτηριστικά μάλιστα το αποτυπώνει η εικόνα που έχει παρθεί και είναι αυτούσια από το άρθρο με τίτλο “Erdoğan’s Message to Greece: We Do Not Have to Be Enemies in the Aegean” της Öznur Küçüker Sirene στην ομώνυμη ιστοσελίδα της στις 24 του παρελθόντος Σεπτεμβρίου, μετά την ομιλία του Τούρκου προέδρου στον ΟΗΕ.

Το άρθρο βέβαια είναι κατ’ εξοχήν κείμενο προπαγάνδας και διαχείρισης της διεθνούς κοινής γνώμης, μιας και είναι γραμμένο στην αγγλική γλώσσα. Δεν είναι καν άξιο να το εξετάσουμε παρά μόνον από μία και μόνη σκοπιά: από το βασικό γεγονός ότι το ίδιο το άρθρο καταρρέει αυτόματα, διότι το Διεθνές Δίκαιο που επικαλείται το απορρίπτει η ίδια η Τουρκία, όταν δεν έχει καν υπογράψει και υιοθετήσει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας!

Η άρνηση της Τουρκίας να υπογράψει και να επικυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) οφείλεται στο ότι οι βασικές διατάξεις της σύμβασης έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με τις γεωπολιτικές της επιδιώξεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Οι κύριοι λόγοι για τους οποίους η Άγκυρα απέχει από τη σύμβαση, παρά τη “διακηρυγμένη” επιθυμία της για εξεύρεση λύσης, συνοψίζονται στα κάτωθι τρία βασικά σημεία:

Το δικαίωμα των νησιών σε θαλάσσιες ζώνες (Άρθρο 121)

Πρώτον, η θέση της UNCLOS κατά το Άρθρο 121 της σύμβασης ορίζει ρητά ότι όλα τα νησιά που μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη επιβίωση ή δική τους οικονομική ζωή διαθέτουν δικαίωμα σε Αιγιαλίτιδα Ζώνη, Συνορεύουσα Ζώνη, Υφαλοκρηπίδα και Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ).

Το πρόβλημα για την Τουρκία είναι ότι, αν υπέγραφε τη σύμβαση, θα έπρεπε να αναγνωρίσει ότι νησιά όπως το Καστελλόριζο, η Ρόδος, η Κάρπαθος και η Κρήτη έχουν πλήρη δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Κάτι τέτοιο περιορίζει δραστικά τις δικές της διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και ακυρώνει θεωρίες όπως αυτή της “Γαλάζιας Πατρίδας” ή το Τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Αυτή ακριβώς η άρνηση αναγνώρισης των νησιωτικών ζωνών μετουσιώνεται σήμερα στην ενεργή αμφισβήτηση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου (Great Sea Interconnector). Η Άγκυρα δεν εγκαταλείπει τη “Γαλάζια Πατρίδα”, απλώς εφαρμόζει μια τακτική ελεγχόμενης αναμονής, παγώνοντας προσωρινά τις νομοθετικές της πρωτοβουλίες για τον Νοέμβριο και μετά, ώστε να “μετρήσει” τις ελληνικές κινήσεις και να επιβάλει σιωπηρά ένα καθεστώς τουρκικής έγκρισης σε κάθε ευρωπαϊκό ενεργειακό έργο στην περιοχή.

Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια (Άρθρο 3)

Δεύτερον, η θέση της UNCLOS είναι ότι κάθε κράτος έχει το κυρίαρχο δικαίωμα να καθορίσει το εύρος των χωρικών του υδάτων μέχρι ένα όριο που δεν υπερβαίνει τα 12 ναυτικά μίλια. Το πρόβλημα για την Τουρκία στο Αιγαίο είναι ότι η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια θα αύξανε τον ελληνικό έλεγχο επί της θαλάσσιας έκτασης από το 21% στο 71% περίπου.

Η Τουρκία υποστηρίζει προσχηματικά ότι αυτό θα μετέτρεπε το Αιγαίο σε “ελληνική λίμνη”, περιορίζοντας την ελεύθερη ναυσιπλοΐα των πολεμικών και εμπορικών της πλοίων. Για τον λόγο αυτό, έχει θεσπίσει από το 1995 το παράνομο casus belli (απειλή πολέμου) σε περίπτωση που η Ελλάδα ασκήσει αυτό το νόμιμο δικαίωμά της. 

Παραβλέπει, ωστόσο, ότι το δικαίωμα της αβλαβούς διέλευσης (innocent passage) αποτελεί θεμελιώδη κανόνα του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας. Τόσο τα εμπορικά όσο και τα πολεμικά πλοία της Τουρκίας διατηρούν στο ακέραιο το δικαίωμα ελεύθερης πλεύσης, υπό την προϋπόθεση ότι κινούνται συνεχώς και ταχέως (Άρθρα 17 και 18 της UNCLOS) και χωρίς τη διενέργεια στρατιωτικών ασκήσεων ή άλλων εχθρικών ενεργειών εντός της κυρίαρχης ζώνης μας (Άρθρο 19 της UNCLOS).

Η απαγόρευση των επιφυλάξεων (Άρθρο 309)

Τρίτον, η UNCLOS είναι μια σύμβαση που λειτουργεί ως “ενιαίο πακέτο” (package deal). Το Άρθρο 309 απαγορεύει ρητά στα κράτη να υπογράψουν τη συνθήκη διατυπώνοντας επιφυλάξεις ή εξαιρέσεις για συγκεκριμένα άρθρα.

Εδώ το πρόβλημα για την Τουρκία είναι ίσως το σημαντικότερο: Η Άγκυρα θα επιθυμούσε να προσχωρήσει στη σύμβαση εξαιρώντας τις κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες (όπως το Αιγαίο), ώστε να μην εφαρμόζονται εκεί οι κανόνες για τα νησιά και τα 12 μίλια. Μια τέτοια επιλεκτική υπογραφή, ωστόσο, αποκλείεται νομικά από την ίδια την UNCLOS.

UNCLOS: Το Μεγάλο Στοίχημα της Ελληνικής Διπλωματίας

Μην έχοντας υπογράψει την UNCLOS, η Τουρκία αυτοπροσδιορίζεται ως “επίμονος αντιρρησίας” (persistent objector). Με τον τρόπο αυτό, επιχειρεί να αποφύγει τη δέσμευση από το γραπτό διεθνές δίκαιο. Αντί αυτού, επιδιώκει μια πολιτική διαπραγμάτευση “εφ’ όλης της ύλης” με βάση την ισχύ της, προωθώντας την αρχή της “ευθυδικίας” (equity) αποκομμένης όμως από τους κανόνες της UNCLOS, με στόχο να μοιράσει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο στη μέση, παραγνωρίζοντας την ύπαρξη των ελληνικών νησιών.

Το πεδίο δοκιμής αυτής της “πολιτικής διαπραγμάτευσης επί της ισχύος” ξεδιπλώνεται ήδη αυτόν τον Οκτώβριο. Ο πραγματικός κίνδυνος για την Αθήνα δεν είναι απλώς μια νέα ένταση, αλλά η δημιουργία ενός γκρίζου τετελεσμένου: να παγιωθεί στη διεθνή κοινότητα η αντίληψη ότι ένα στρατηγικό ευρωπαϊκό ενεργειακό έργο όπως της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου (Great Sea Interconnector),  μπορεί να προχωρήσει μόνο εφόσον το αποδεχθεί η Άγκυρα, μετατρέποντας έτσι την τακτική αναμονής της σε ένα μόνιμο, άτυπο βέτο.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί δεν γίνεται μια ξεκάθαρη, δημόσια και επίσημη πρόσκληση προς την Τουρκία να υπογράψει την UNCLOS, ώστε να “ξεσκεπαστεί” διεθνώς η απροθυμία της για πραγματική λύση.

Χωρίς μισόλογα, η UNCLOS απαγορεύει ρητά και κατηγορηματικά τις επιφυλάξεις (Άρθρο 309). Για να είμαστε 100% ακριβείς νομικά, αν η Τουρκία υπέγραφε την UNCLOS, δεν θα μπορούσε νομικά να εξαιρέσει το Αιγαίο ή να βάλει όρους, διότι η σύμβαση είναι όντως “ενιαίο πακέτο” (package deal). Οποιαδήποτε τέτοια προσπάθεια από πλευράς της θα ήταν άκυρη βάσει του Διεθνούς Δικαίου.

Η ουσία του θέματος λοιπόν παραμένει ισχυρή: Αφού η UNCLOS είναι “πακέτο” και απαγορεύει τις επιφυλάξεις, μια επίσημη, επιθετική πρόσκληση από την Ελλάδα θα την έφερνε σε απόλυτο αδιέξοδο. Το γεγονός ότι καμία ελληνική κυβέρνηση διαχρονικά δεν έχει επιλέξει αυτή την τόσο καθαρή επικοινωνιακή και διπλωματική κίνηση (“Υπογράψτε λοιπόν κ. Ερντογάν, να τα… βρούμε!”) αποτελεί αντικείμενο έντονης κριτικής και συζήτησης.

Πολλοί αναλυτές συμφωνούν, θεωρώντας ότι η ελληνική διπλωματία είναι συχνά υπερβολικά φοβική, παθητική και εγκλωβισμένη σε μια “αμυντική” λογική, χάνοντας την ευκαιρία να στριμώξει την Άγκυρα εκεί που πραγματικά μειονεκτεί: στην καθολική αποδοχή της UNCLOS από τη διεθνή κοινότητα.

Η πολυδιαφημισμένη “επανεκκίνηση” των βυθομετρικών ερευνών για τον GSI είναι ενδεικτική, αλλά δεν καλύπτει όλο το “κάδρο”. Η πρόσφατη κατάθεση αιτημάτων για τη συνέχιση των ερευνών αυτών είναι άραγε ουσιαστική ή αποτελεί απλώς έναν επικοινωνιακό αντιπερισπασμό; Η Αθήνα καλείται πλέον να αποδείξει στην πράξη ότι η υλοποίηση του έργου δεν εξαρτάται από τουρκική έγκριση, εμποδίζοντας την καθυστέρηση να ενισχύσει τις τουρκικές αμφισβητήσεις. Όμως, σε κάθε περίπτωση, η υπόθεση του καλωδίου είναι σαφώς το “δένδρο” και όχι το “δάσος” του τουρκικού αναθεωρητισμού…

Υ.Γ.: “Αφερίμ εφέντη’μ”, θα σχολίαζε με νόημα όποιος γνωρίζει τουρκικά κοιτάζοντας την εικόνα, καθώς “όποιος έχει μάτια, βλέπει” και καταλαβαίνει τα πραγματικά μηνύματα: δεν έχει “μπέσα” το χαμόγελο του Ερντογάν. Το τουρκικό μαχητικό είναι εκεί, πετά προς μία κατεύθυνση μόνον, και σίγουρα δεν συνάδει με τον “κλάδον ελαίας”. Όσο δε για την ελληνική νήσο με τα λευκά σπίτια, ο καθείς ας ερμηνεύσει τη “σημασία” ή και την “αλληγορία”. Τα αρχαία δε “μάρμαρα” που “λιγουρεύεται” ο Τούρκος Πρόεδρος, τα καπηλεύεται ήδη ο ίδιος και οι “συν αυτόν” στην Ιωνική γη, αλλά δεν είναι δικά τους, και αυτό είναι σίγουρο…