Ούτε τις λίγες δεσμεύσεις τους από τη Συμφωνία των Πρεσπών δεν τηρούν τα Σκόπια

Η Ευρωπαϊκή Ένωση όφειλε να είναι θεματοφύλακας της ακρίβειας, του διεθνούς δικαίου και των σχέσεων καλής γειτονίας. Όταν, όμως, η ίδια η Πρόεδρος της Επιτροπής χρησιμοποιεί χωρίς γεωγραφικό ή ιστορικό προσδιορισμό τον όρο “μακεδονικός πολιτισμός”, υπονομεύει τη διάκριση που η Συμφωνία υποτίθεται ότι κατοχυρώνει. Η διατύπωση αυτή δημιουργεί την εντύπωση ότι υπάρχει ένας ενιαίος “μακεδονικός” πολιτισμός, φορέας του οποίου είναι το γειτονικό κράτος. Αυτό ακριβώς δεν προβλέπει ούτε μπορεί να θεμελιώσει η Συμφωνία.

Η νομική ακρίβεια είναι αναγκαία. Το άρθρο 1 καθιέρωσε ως επίσημη ονομασία το “Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας” και ως σύντομη ονομασία το “Βόρεια Μακεδονία”, για όλες τις χρήσεις, στο εξωτερικό και στο εσωτερικό, κατά την αρχή erga omnes. Αναγνώρισε επίσης ιθαγένεια με τη διατύπωση “Macedonian/citizen of the Republic of North Macedonia” και τη γλώσσα ως “Macedonian language”. Η ιθαγένεια, όμως, είναι ο νομικός δεσμός πολίτη και κράτους· δεν ταυτίζεται αυτομάτως με αναγνώριση εθνότητας. Η διάκριση αυτή πρέπει να διατηρείται, επειδή διαφορετικά η πολιτική κριτική αποδυναμώνεται από πραγματολογικές ανακρίβειες.

Ταυτόχρονα, το άρθρο 7 ορίζει ότι η γλώσσα και τα άλλα χαρακτηριστικά της Βόρειας Μακεδονίας ανήκουν σε διαφορετικό ιστορικό και πολιτιστικό πλαίσιο και δεν συνδέονται με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, την ιστορία, την κουλτούρα και την κληρονομιά της Ελληνικής Μακεδονίας. Η γλώσσα προσδιορίζεται ως νότια σλαβική. Το άρθρο 8 επιβάλλει τον τερματισμό του “εξαρχαϊσμού” και την αποχή από τη χρήση του Ήλιου της Βεργίνας στους δημόσιους χώρους και στις δημόσιες χρήσεις. Επομένως, η Συμφωνία δεν εκχωρεί στη γειτονική χώρα την αρχαία Μακεδονία, τον Μέγα Αλέξανδρο ή τα σύμβολα της ελληνικής μακεδονικής κληρονομιάς.

Ακριβώς γι’ αυτό η αδιαφοροποίητη ευρωπαϊκή αναφορά σε “μακεδονικό πολιτισμό” είναι θεσμικά προβληματική. Παραλείπει το κρίσιμο “βορειομακεδονικός” ή, ακόμη ακριβέστερα, “πολιτισμός της Βόρειας Μακεδονίας” και μεταφέρει στον δημόσιο λόγο μια ορολογία που η ίδια η Συμφωνία προσπάθησε να περιορίσει. Στις διεθνείς σχέσεις η ορολογία δεν είναι διακοσμητική. Παράγει αναγνωρίσεις, κανονικοποιεί ταυτότητες και, με την επανάληψη, δημιουργεί πολιτικά τετελεσμένα.

Τα τρωτά της κύρωσης και το έλλειμμα νομιμοποίησης

Η Συμφωνία υπογράφηκε στις 17 Ιουνίου 2018 και κυρώθηκε από την Ελληνική Βουλή με τον νόμο 4588/2019, σε κλίμα βαθύτατου κοινωνικού και πολιτικού διχασμού. Στα κείμενά μου πριν και αμέσως μετά την κύρωση υποστήριξα ότι μια συμφωνία με τόσο εκτεταμένες συνέπειες για την εθνική ταυτότητα, την πολιτιστική κληρονομιά και την εξωτερική πολιτική δεν έπρεπε να κριθεί από μια συγκυριακή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Έπρεπε να τεθεί στην κρίση του ελληνικού λαού με δημοψήφισμα.

Διατυπώθηκαν επίσης σοβαρές συνταγματικές ενστάσεις ως προς τη σύνθεση της κυβερνητικής πλειοψηφίας μετά τη διάλυση του συνασπισμού ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ, την ανανέωση της ψήφου εμπιστοσύνης και την απαιτούμενη πλειοψηφία για την κύρωση. Η θέση ότι έπρεπε να εφαρμοστεί το άρθρο 28 παράγραφος 2 του Συντάγματος και να απαιτηθούν τρία πέμπτα δεν υιοθετήθηκε από τη Βουλή ούτε κρίθηκε δεσμευτικά από δικαστήριο. Παραμένει, ωστόσο, ουσιώδης επιστημονική και πολιτειακή ένσταση: όταν μια διεθνής συμφωνία δεσμεύει μακροχρόνια την άσκηση κρίσιμων κρατικών αρμοδιοτήτων, η αυξημένη νομιμοποίηση δεν είναι τυπική πολυτέλεια αλλά δημοκρατική εγγύηση.

Στη Βόρεια Μακεδονία, το συμβουλευτικό δημοψήφισμα της 30ής Σεπτεμβρίου 2018 συγκέντρωσε συμμετοχή περίπου 37%, κάτω από το όριο της απόλυτης πλειοψηφίας των εγγεγραμμένων που προβλέπει η εκεί νομοθεσία για την υιοθέτηση αποτελέσματος. Η μεγάλη πλειοψηφία όσων ψήφισαν τάχθηκε υπέρ, αλλά η αποχή άφησε ένα αναμφισβήτητο έλλειμμα πολιτικής νομιμοποίησης. Η συνταγματική αναθεώρηση προχώρησε κοινοβουλευτικά. Το γεγονός αυτό δεν έχει οδηγήσει σε διεθνή δικαστική ακύρωση της Συμφωνίας, καθιστά όμως αβάσιμο τον ισχυρισμό ότι αυτή στηρίχθηκε σε καθαρή και αδιαμφισβήτητη λαϊκή εντολή και από τις δύο πλευρές.

Συμφωνία των Πρεσπών: Η εφαρμογή δεν μπορεί να είναι επιλεκτική

Το σημαντικότερο ζήτημα σήμερα είναι η εφαρμογή. Η Πρόεδρος της Βόρειας Μακεδονίας, κατά την ορκωμοσία της τον Μάιο του 2024, χρησιμοποίησε τον όρο “Μακεδονία” και όχι τη συνταγματική ονομασία. Στη συνέχεια, η νέα πολιτική ηγεσία επέμεινε επανειλημμένα στη χρήση του ίδιου όρου στον δημόσιο εσωτερικό λόγο. Τον Ιούνιο του 2024 το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε τη συστηματική αποφυγή της συνταγματικής ονομασίας κατάφωρη παραβίαση της Συμφωνίας. Τον Δεκέμβριο του 2025 επανέλαβε ότι η ονομασία “Βόρεια Μακεδονία” είναι δεσμευτική διεθνώς και εσωτερικά και ότι στις διεθνείς συνθήκες δεν υπάρχουν de facto εξαιρέσεις.

Οι περιπτώσεις αυτές δεν αποτελούν απλώς λεκτικές απροσεξίες. Η αρχή erga omnes ήταν το βασικό αντάλλαγμα που προβλήθηκε στην Ελλάδα για την αποδοχή της σύνθετης ονομασίας, της ιθαγένειας και της γλώσσας. Αν η γεωγραφική διάκριση εγκαταλείπεται από την πολιτική ηγεσία της γείτονος, ενώ οι ευρωπαϊκοί θεσμοί υιοθετούν παράλληλα εκφράσεις όπως “μακεδονικός πολιτισμός”, τότε η ισορροπία της Συμφωνίας καταρρέει στην πράξη. Η μία πλευρά διατηρεί τα οφέλη της διεθνούς αναγνώρισης και της ένταξης στο ΝΑΤΟ, ενώ οι υποχρεώσεις της αντιμετωπίζονται ως θέμα πολιτικής ευχέρειας.

Αυτό είναι και ζήτημα διεθνούς δικαίου. Η αρχή pacta sunt servanda επιβάλλει την καλόπιστη εκτέλεση των συνθηκών. Δεν επιτρέπει σε ένα κράτος να επικαλείται το εσωτερικό του ακροατήριο για να παραμερίζει τη διεθνή του δέσμευση. Ούτε, όμως, επιτρέπεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση να εφαρμόζει επιλεκτικά την αιρεσιμότητα: να απαιτεί μεταρρυθμίσεις από μια υποψήφια χώρα, αλλά να θεωρεί δευτερεύουσα την τήρηση μιας διεθνούς συμφωνίας που αφορά κράτος μέλος της.

Κάθε μεμονωμένη χρήση του όρου “Μακεδονία” ή της έκφρασης “μακεδονικός πολιτισμός” μπορεί να παρουσιάζεται ως ασήμαντη. Η συστηματική επανάληψη, όμως, αλλάζει το διεθνές γλωσσικό περιβάλλον. Κυβερνήσεις, θεσμοί, πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης και ψηφιακές πλατφόρμες υιοθετούν τη συντομότερη εκδοχή· η εξαίρεση γίνεται συνήθεια και η συνήθεια εμφανίζεται αργότερα ως αυτονόητος κανόνας. Έτσι, η γεωγραφική σύνθετη ονομασία χάνει σταδιακά τη διακριτική της λειτουργία, ενώ το επίθετο “μακεδονικός” αποκτά διεθνώς έναν σχεδόν αποκλειστικό κρατικό αποδέκτη.

Η εξέλιξη αυτή έχει πρακτικές συνέπειες. Αγγίζει την πολιτιστική εκπροσώπηση, την τουριστική προβολή, τις εμπορικές ονομασίες, τις εκθέσεις, τα σχολικά εγχειρίδια και τη δημόσια διπλωματία. Αν σε λίγα χρόνια η διεθνής κοινή γνώμη συνδέει αυθόρμητα τον “μακεδονικό πολιτισμό” με τη Βόρεια Μακεδονία, η Ελλάδα θα κληθεί να αποδεικνύει εκ νέου όσα σήμερα θεωρούνται επιστημονικά αυτονόητα. Γι’ αυτό η αντίδραση στη δήλωση της κ. φον ντερ Λάιεν δεν αφορά μια λέξη. Αφορά την αποτροπή μιας διαδικασίας κανονικοποίησης που μπορεί να καταστήσει την ιστορική σύγχυση μόνιμο στοιχείο της ευρωπαϊκής γλώσσας.

Το διεθνές δίκαιο απαιτεί ενεργοποίηση και συνέπεια

Οι διεθνείς συνθήκες δεν αυτοεφαρμόζονται με μηχανικό τρόπο. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από τη συνεχή παρακολούθηση, την έγκαιρη διαμαρτυρία και την ενεργοποίηση των διαδικασιών επίλυσης διαφορών. Η Ελλάδα οφείλει να καταγράφει επισήμως κάθε κρατική πράξη ή δήλωση που αποκλίνει από την ονομασία erga omnes, να ζητεί επανόρθωση και να αποφεύγει τη δημιουργία εντύπωσης σιωπηρής αποδοχής. Στο διεθνές δίκαιο η σταθερή πρακτική και η αντίδραση των κρατών έχουν σημασία· η αδράνεια αφήνει χώρο στην άλλη πλευρά να ισχυρίζεται ότι μια αποκλίνουσα χρήση έγινε ανεκτή.

Παράλληλα, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ ουσιώδους παραβίασης, πολιτικής πρόκλησης και ατυχούς τρίτης δήλωσης. Η δήλωση ενός ευρωπαϊκού αξιωματούχου δεν συνιστά από μόνη της παραβίαση της Συμφωνίας από τη Βόρεια Μακεδονία. Μπορεί, όμως, να αποδυναμώνει το κανονιστικό της περιεχόμενο και να νομιμοποιεί πολιτικά μια ερμηνεία αντίθετη προς τις διαχωριστικές εγγυήσεις του άρθρου 7. Αντίστοιχα, η επίσημη αποφυγή της συνταγματικής ονομασίας από κρατικά όργανα της γείτονος συνδέεται ευθέως με την υποχρέωση erga omnes και έχει σαφώς μεγαλύτερη νομική βαρύτητα. Η τεκμηριωμένη αυτή διαβάθμιση κάνει την ελληνική θέση ισχυρότερη, επειδή δείχνει ότι δεν στηρίζεται σε υπερβολές αλλά σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις και αποδείξεις.

Η διάσταση των διεθνών σχέσεων 

Το ζήτημα δεν εξαντλείται στην ιστοριογραφία. Στη σύγχρονη θεωρία των διεθνών σχέσεων, οι ταυτότητες, τα σύμβολα και οι ονομασίες αποτελούν μορφές ισχύος. Ένα κράτος που κατορθώνει να συνδέσει διεθνώς το όνομά του με έναν αναγνωρίσιμο πολιτισμό αποκτά συμβολικό κεφάλαιο, τουριστική αξία, πολιτιστική επιρροή και ισχυρότερη αφήγηση εθνικής συνέχειας. Η Ελλάδα, αντίθετα, κινδυνεύει να περιοριστεί σε διαρκείς διορθώσεις, αφού προηγουμένως έχει επιτρέψει να παγιωθεί η αμφισημία.

Η προστασία της μακεδονικής κληρονομιάς δεν στρέφεται κατά του λαού της Βόρειας Μακεδονίας, ο οποίος έχει δικαίωμα στη δική του ταυτότητα, γλώσσα και σύγχρονη πολιτιστική δημιουργία. Το δικαίωμα αυτό δεν περιλαμβάνει την οικειοποίηση της αρχαίας ελληνικής Μακεδονίας ούτε δικαιολογεί την κατάργηση των αναγκαίων προσδιορισμών. Η ειρηνική συνύπαρξη δεν οικοδομείται με την ασάφεια αλλά με την αμοιβαία αναγνώριση των πραγματικών ιστορικών ορίων.

Μια ενεργητική ελληνική στρατηγική

Η Ελλάδα χρειάζεται ολοκληρωμένη στρατηγική και όχι περιστασιακές διαμαρτυρίες. Πρώτον, πρέπει να ζητήσει επίσημη διευκρίνιση και διόρθωση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη χρήση του όρου “μακεδονικός πολιτισμός”. Δεύτερον, να καταρτίζει ετήσια δημόσια έκθεση εφαρμογής της Συμφωνίας, με καταγραφή της επίσημης ονομασίας, των σχολικών βιβλίων, των δημόσιων συμβόλων, των εμπορικών ονομασιών και κάθε αλυτρωτικής ή αναθεωρητικής αναφοράς. Τρίτον, να συνδέσει ρητά κάθε βήμα της ενταξιακής πορείας της Βόρειας Μακεδονίας με πλήρη, μετρήσιμη και επαληθεύσιμη συμμόρφωση.

Παράλληλα απαιτείται σύγχρονη πολιτιστική διπλωματία: διεθνή προγράμματα για την ελληνικότητα της αρχαίας Μακεδονίας, ενίσχυση των μακεδονικών σπουδών, ψηφιακή τεκμηρίωση μνημείων και επιγραφών, προστασία εμπορικών σημάτων και σταθερή παρουσία στα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά και πολιτιστικά δίκτυα. Η ιστορική αλήθεια δεν προστατεύεται μόνο με ανακοινώσεις· προστατεύεται με επιστήμη, θεσμούς, παιδεία και συνεχή διεθνή παρουσία.

Η Συμφωνία των Πρεσπών είναι σήμερα μέρος του διεθνούς δικαίου και δεν ανατρέπεται με συνθήματα ή μονομερείς διακηρύξεις. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα παραιτείται από το δικαίωμα να απαιτεί την πλήρη εφαρμογή της, να ενεργοποιεί τα διαθέσιμα διπλωματικά και νομικά μέσα και να επαναφέρει πολιτικά τις θεμελιώδεις ενστάσεις της. Η μακεδονική ιστορία, ο πολιτισμός και ο Ήλιος της Βεργίνας αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ελληνικής κληρονομιάς. Η υπεράσπισή τους δεν είναι εθνικισμός. Είναι ευθύνη απέναντι στην ιστορική αλήθεια, στο διεθνές δίκαιο και στις επόμενες γενιές.

---

Βασικές Πηγές:

Υπουργείο Εξωτερικών, δήλωση για τη συμμόρφωση με τη Συμφωνία των Πρεσπών, 24.6.2024, και ανακοίνωση 17.12.2025