Πως η ΕΕ μπορεί να πιέσει την Τουρκία να αναγνωρίσει την Κύπρο

Σύγκληση διεθνούς διάσκεψης υπό ευρωπαϊκή αιγίδα. Η ΕΕ θα μπορούσε να αναλάβει πιο ενεργό ρόλο στην επίλυση του Κυπριακού προωθώντας τη σύγκληση μιας διεθνούς διάσκεψης είτε αυτόνομα είτε συμπληρωματικά προς τον ΟΗΕ. Ο τελευταίος είναι ο βασικός θεσμικός – όχι όμως αποκλειστικός – διαμεσολαβητής στο Κυπριακό με την εμπλοκή του να αρχίζει από τη δεκαετία του 1960.

Ενόψει της ένταξης της Κύπρου στην ΕΕ και με την ένταξή της, η ίδια η ΕΕ θα έπρεπε στην ΠΠ, ως πρωτογενές ευρωενωσιακό δίκαιο, να αναλάβει θεσμικό ρόλο επίλυσης του Κυπριακού που θα είχε υπέρτερη ισχύ έναντι της Συμφωνίας Σύνδεσης και της τελωνειακής ένωσης της Τουρκίας. Παρά το ότι η Συμφωνία σύνδεσης θεωρείται πρωτογενές δίκαιο, το πρωτογενές δίκαιο των ΣΕΕ και της ΣΛΕΕ υπερέχει. Το ίδιο ισχύει και για την ΠΠ της Κύπρου που υπερέχει ratione materiae αλλά και ratione temporis, ως “lex posterior derogat priori”.

Δυστυχώς, η ΕΕ επαναπαύθηκε στην προϋπάρχουσα διαμεσολάβηση του ΟΗΕ, η οποία ήταν – παρά τη σημασία της πανθομολογούμενης παραβίασης των αρχών του – συμβολικού χαρακτήρα. Οι διαπραγματευτές, ένθεν κακείθεν, της ΠΠ και του σχετικού Πρωτοκόλλου, θα έπρεπε να προβλέψουν αυτό το θεσμικό διαμεσολαβητικό ρόλο της ΕΕ, με συγκεκριμένο οδικό χάρτη και μέτρα επιβολής. Το Κυπριακό θα είχε ήδη επιλυθεί στο πλαίσιο αυτό. Οι ευθύνες, αν καταλογιστούν, βαρύνουν κυρίως την πλευρά των διαπραγματευτών της ΕΕ, αφού η Κυπριακή πλευρά είχε ως κύριο στόχο της την απρόσκοπτη ένταξη που δεν ήθελε με κανένα τρόπο να καθυστερήσει. Ευθύνες υπάρχουν όμως και στην ελληνική πλευρά που δεν έθεσε το θέμα αυτό κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων.

Το Κυπριακό ως”Εσωτερικό θέμα” της ΕΕ

Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και με την τρέχουσα ουδέτερη διατύπωση της ΠΠ και του Πρωτοκόλλου 10, η ΕΕ θα μπορούσε να αναλάβει ενεργότερο ρόλο, αφού μετά την ένταξη της Κύπρου το ζήτημα έγινε “interna corporis”. Η διαμεσολάβηση/διάσκεψη, με πρωτοβουλία και υπό την αιγίδα της ΕΕ θα μπορούσε:

– πρωτίστως να είναι απλώς “κυπριακή”, με τις δύο κοινότητες του νησιού,
– διευρυμένη με τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις
– ή τέλος μια ευρώ-διεθνής διάσκεψη.

Οι προαναφερόμενες διαμεσολαβήσεις/διασκέψεις θα έχουν ως πλαίσιο το ευρωενωσιακό, με ρητή σύνδεση των όρων τους με το ευρωενωσιακό κεκτημένο, ως εκ των ουκ άνευ αιρεσιμότητα. Θα ενίσχυε τη θέση ότι το Κυπριακό είναι πρόβλημα παράνομης κατοχής σε έδαφος της ΕΕ και όχι απλώς μια διακοινοτική διαφορά στην οποία η Τουρκία αυτοεμφανίζεται κατά περίπτωση ως αμέτοχος, άνευ ευθυνών παρατηρητής ή ως εγγυήτριες δύναμη, ενώ στην πραγματικότητα αυτή καθορίζει την στάση και διαμορφώνει τις θέσεις των Τουρκοκυπρίων.

Έτσι η ΕΕ, θα έθετε στο ίδιο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, υπό την αιγίδα της, την Τουρκία όχι τόσο ως εγγυήτρια δύναμη αλλά ως υποψήφιο κράτος μέλος, συνδεδεμένο και με τελωνειακή ένωση, που έχει συγκεκριμένες υποχρεώσεις που πηγάζουν από τις προαναφερόμενες ιδιότητές του. Επιπρόσθετα, η ΕΕ θα μπορούσε να εγγυηθεί ότι η επίλυση του Κυπριακού θα γίνει σύμφωνα με το ευρωενωσιακό θεσμικό πλαίσιο και τις θεμελιώδεις αρχές του και να υποκατασταθεί στην πράξη στις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις οι οποίες σύμφωνα με τη Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960 εγγυώνται την ανεξαρτησία, εδαφική ακεραιότητα και συνταγματική τάξη της Κύπρου, της οποίας απαγορεύεται η ένωση με άλλο κράτος ή η διχοτόμηση.

Είναι προφανές ότι μόνο η ΕΕ ως de facto εγγυήτρια θα μπορούσε να διασφαλίσει τα ανωτέρω. Άλλωστε σε μια Κύπρο πλήρως ενταγμένη στην ΕΕ καθεστώς εγγυήσεων από τρίτες χώρες σε έδαφος της ΕΕ θα ήταν αδιανόητο και η Συνθήκη Εγγυήσεως θα έπαυε να ισχύει, έχοντας χάσει το λόγο ύπαρξής της. Συμπερασματικά, υπό το φως των νέων διεθνών εξελίξεων – Γροιλανδίας, Ουκρανίας – διαμορφώνεται momentum υπέρ του Κυπριακού που πρέπει να αξιοποιηθεί με πρωτοβουλίες της ΕΕ, αυτοτελώς ή και σε συμφωνία με τον ΟΗΕ.

Κυρώσεις

Αυτό είναι το ισχυρότερο και λιγότερο αξιοποιημένο εργαλείο/μοχλός πίεσης έναντι της Τουρκίας. Ως πολιτική αιρεσιμότητα η ΕΕ μπορεί να συνδέσει τη χρηματοδότηση προς την Τουρκία (IPA, αναπτυξιακά και προενταξιακά κονδύλια), την πρόοδο στην τελωνειακή ένωση και τη φιλελευθεροποίηση των θεωρήσεων (visa), με συγκεκριμένα, μετρήσιμα βήματα στο Κυπριακό: – άνευ όρων συμμετοχή στην κατά τα ανωτέρω διεθνή διάσκεψη υπό την αιγίδα της ΕΕ και σε κάθε περίπτωση, εναλλακτικά, συμμετοχή σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις εντός του πλαισίου του ΟΗΕ, με ισχυρό παρεμβατικό ρόλο της ΕΕ.

Σημειωτέον ότι ο Εκπρόσωπος της ΕΕ για το Κυπριακό είναι ο Ειδικός απεσταλμένος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Κύπρο, πρώην Επίτροπος Johannes Hahn, ο οποίος διορίστηκε με απόφαση της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ιδανικά θα έπρεπε να είχε διοριστεί με απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ή κοινή απόφαση των Προέδρων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ώστε να έχει αυξημένη νομιμοποίηση και ενισχυμένο ειδικό βάρος, εκπροσωπώντας την ΕΕ στο σύνολο της και όχι μόνο το τεχνοκρατικό της Όργανο – αποφυγή ενεργειών στα Βαρώσια – σεβασμός της ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Στην πράξη, η ΕΕ μέχρι σήμερα επιλέγει μια ήπια ρητορική χωρίς ουσιαστικό κόστος για την Τουρκία. Ο εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχει επιδείξει κινητικότητα με επίσημες συναντήσεις, διερευνητικές επαφές και συντονισμό με διεθνείς εταίρους, που προκάλεσαν τις αντιδράσεις της τουρκοκυπριακής πλευράς και της Τουρκίας στην ανάδειξη του Κυπριακού ως “εσωτερικού θέματος” της ΕΕ.

Πέραν όμως από την πολιτική αιρεσιμότητα, η ΕΕ θα μπορούσε να επιβάλει στοχευμένες κυρώσεις και να θεσπίσει μηχανισμούς συνεχούς πίεσης έναντι της Τουρκίας με διεθνές πολιτικό κόστος για την τελευταία. Ένας τέτοιος μηχανισμός πίεσης θα μπορούσε να είναι η συμπερίληψη του Κυπριακού ως μόνιμου ή σταθερής περιοδικότητας θέματος στην ημερήσια διάταξη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου με παρουσία του Ειδικού απεσταλμένου για το Κυπριακό, ενημέρωση από πλευράς του και καθοδήγηση του με οδηγίες του ίδιου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για τις περαιτέρω ενέργειες του.

Στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να προσκληθεί σε ειδική συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για το Κυπριακό, παρουσία των Προέδρων και των δύο άλλων θεσμικών οργάνων της ΕΕ, και η Maria Angela Holguin ειδική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για το Κυπριακό, ώστε να διερευνηθούν από κοινού, μεταξύ άλλων, και οι προαναφερόμενες προτάσεις για ευρωπαϊκή ή κοινή Διάσκεψη.

Τέλος, θα μπορούσαν να προβλεφθούν και στοχευμένες κυρώσεις σε πρόσωπα και φορείς της Τουρκίας ή της τουρκοκυπριακής κοινότητας που παραβιάζουν το ευρωενωσιακός δίκαιο ή εμπλέκονται σε παράνομες ενέργειες στα κατεχόμενα.

Οικονομικά και θεσμικά κίνητρα για τη λύση του Κυπριακού. Στόχος τους θα ήταν η χειραφέτηση των Τουρκοκυπρίων έναντι της Τουρκίας. Η ΕΕ θα μπορούσε να καταθέσει δέσμη μέτρων με δελεαστικά οικονομικά κίνητρα και εγγυήσεις προς την τουρκοκυπριακή κοινότητα ώστε να την απαλλάξει από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό της Τουρκίας. Συγκεκριμένα, μεγάλης κλίμακας χρηματοδότηση για ανοικοδόμηση και επανένωση, πλήρη ενσωμάτωση των Τουρκοκυπρίων στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και εγγυήσεις για λειτουργικό κράτος εντός του ευρωπαϊκού θεσμικού πλαισίου, σύμφωνα με τις αρχές του και το ευρωενωσιακό δίκαιο. Μέχρι στιγμής τέτοια κίνητρα, ακόμη και αν έχουν διατυπωθεί, παραμένουν γενικόλογα και δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα.

Επαναπροσδιορισμός και ανάδειξη

Ενσωμάτωση του Κυπριακού στη στρατηγική ασφάλειας της ΕΕ. Υπό το φως των παγκόσμιων εξελίξεων και της αναδυόμενης νέας τάξης πραγμάτων και ειδικότερα της σημασίας που αποκτά από γεωστρατηγική άποψη η ανατολική Μεσόγειος, η ΕΕ θα μπορούσε να επαναπροσδιορίσει το Κυπριακό ως ζήτημα ευρωπαϊκής ασφάλειας και θωράκισης των νοτιοανατολικών συνόρων της και να αναδείξει την Κύπρο ως παράγοντα σταθερότητας και κρίσιμο ενεργειακό κόμβο της ΕΕ αλλά και κόμβο θαλάσσιων μεταφορών.

Η Κύπρος θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση του αμυντικού βραχίονα της ΕΕ είτε αυτοτελώς είτε και στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ (βλ. κατωτ.), ενισχύοντας την αμυντική παρουσία της ΕΕ στην ευαίσθητη αυτή περιοχή – με δεδομένη και την καταρχήν μη δυνατότητα χρησιμοποίησης των βρετανικών βάσεων στο νησί, λόγω Brexit. Θα μπορούσε επίσης να ενταχθεί σε περισσότερα σχήματα της Κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας και να συνεργαστεί στενότερα με κράτη της περιοχής, Ελλάδα, Ιταλία, Κύπρο αλλά και με χώρες φίλα προσκείμενες.

Ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της ΕΕ έχουν υπό την προαναφερόμενη οπτική γωνία, έναντι των τουρκικών στρατευμάτων στα κατεχόμενα και των εν δυνάμει ευρύτερων απειλών στην ευαίσθητη περιοχή, οι ρήτρες των Συνθηκών που εκφράζουν την αρχή της αλληλεγγύης (βλ. σχετικά και άρθρο 222 ΣΛΕΕ , ρήτρα αλληλεγγύης σε περίπτωση τρομοκρατικής επίθεσης και φυσικής ή ανθρωπογενούς καταστροφής). Κορυφαίο είναι εν προκειμένω το άρθρο 42 παρ. 7 ΣΕΕ που καθιερώνει τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης στο έδαφος κράτους μέλους. Το άρθρο αυτό μπορεί να επικαλεστεί η Κύπρος έναντι της Τουρκίας σε περίπτωση που δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφος της από τουρκικά στρατεύματα είτε αυτά σταθμεύουν στα κατεχόμενα είτε προέρχονται από την Τουρκία, λχ. αεροπορικός βομβαρδισμός.

Τα προαναφερόμενα νέα δεδομένα συνηγορούν υπέρ μιας de facto “rebus sic stantibus” (βλ. και άρθρο 62 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών) άρσης των στρατιωτικών περιορισμών του 1960 ως αποτέλεσμα του προγράμματος SAFE – Security Action for Europe – στο οποίο συμμετέχει και η Κύπρος. Πρόκειται για το νέο χρηματοδοτικό μέσο της ΕΕ για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας και της αμυντικής βιομηχανίας, που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της ΕΕ στις 27 Μαΐου 2025 ως μέρος της στρατηγικής “Readiness 2030”, με κονδύλια μέχρι 150 δισεκατομμύρια ευρώ. Το πρόγραμμα αυτό παρέχει μακροπρόθεσμα χαμηλότοκα δάνεια στα κράτη μέλη για: κοινές προμήθειες αμυντικού υλικού, ενίσχυση της αμυντικής τους βιομηχανίας και κάλυψης σημαντικών κενών ικανοτήτων στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας.

Η Κυπριακή Δημοκρατία υπέβαλε επίσημη πρόταση συμμετοχής στο SAFE τον Ιούλιο του 2025, παράλληλα με την Ελλάδα. Για να ενεργοποιήσει τα 1,18 δισεκατομμύρια ευρώ που της αναλογούν, η Κύπρος όφειλε έως 30 Νοεμβρίου 2025 να υποβάλει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ένα αναλυτικό επενδυτικό σχέδιο εφαρμογής με τα προγράμματα και τις εξοπλιστικές προτεραιότητες που σκοπεύει να χρηματοδοτήσει μέσω SAFE. To σχέδιο περιλαμβάνει εξειδίκευση προγραμμάτων που περιλαμβάνουν εξοπλιστικά και αμυντικές δαπάνες με βάση τις ανάγκες της Εθνικής Φρουράς, με ενδεικτική shopping list για μη επανδρωμένα αεροσκάφη, αντιαρματικά όπλα, πυρομαχικά και άλλα αποθέματα.

Τα στοιχεία αυτά αντανακλούν τις εθνικές ανάγκες άμυνας και αποτρεπτικής ισχύος της Κύπρου, ενταγμένες στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών στόχων για ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας. Στο πλαίσιο αυτό δίνεται έμφαση και σε έργα αμυντικών υποδομών υψηλής στρατηγικής σημασίας, όπως η αναβάθμιση της αεροπορικής βάσης Ανδρέας Παπανδρέου στην Πάφο και της ναυτικής βάσης Μάρι. Πρόκειται για αμιγείς βάσεις τις ΕΕ, σε αντίθεση με τις δύο βάσεις του Ηνωμένου Βασίλειου που δεν ανήκουν στην ΕΕ, μπορεί όμως περιστασιακά να συνεργαστούν με αυτήν. Αυτές οι επιλογές στοχεύουν στην ενίσχυση της επιχειρησιακής ετοιμότητας και της συνεργασίας με άλλα κράτη μέλη στο πλαίσιο κοινών προγραμμάτων και ασκήσεων της υπό διαμόρφωση πολυεπίπεδης ευρωπαϊκής άμυνας της ΕΕ, που αποτελείται από τις εξής συνιστώσες:

– Στρατηγική κατεύθυνση (Strategic Compass) ως κοινό στρατηγικό πλαίσιο για την ασφάλεια και άμυνα της ΕΕ με ορίζοντα το 2030 και τέσσερεις πυλώνες. Δράση και αντίδραση σε κρίσεις, επενδύσεις σε αμυντικές δυνατότητες, ενίσχυση συνεργασιών, προστασία και ανθεκτικότητα.

– Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO) ως βασικό μηχανισμό συνεργασίας των κρατών μελών για την ανάπτυξη κοινών στρατιωτικών δυνατοτήτων. Περιλαμβάνει περισσότερα από 75 κοινά έργα (εκπαίδευση, εξοπλιστικά προγράμματα, στρατηγικά υποστηρικτικά συστήματα), που χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας (EDF).

– Χρηματοδότηση και επένδυσεις στην άμυνα, μέσω του SAFE αλλά και του Ευρωπαϊκού προγράμματος αμυντικής βιομηχανίας (EDIP), ύψους 1,5 δισεκατομμυρίων ευρώ για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και της παραγωγικής ικανότητας, την περίοδο 2025-2027. Σημειωτέον ότι η Κύπρος είναι πλήρες μέλος της PESCO από την ίδρυση της το 2017 με συμμετοχή σε διάφορα έργα που αφορούν σε θαλάσσια επιτήρηση, κυβερνοάμυνα, στρατιωτική εκπαίδευση και ιατρική υποστήριξη επιχειρήσεων.

Το SAFE

Συμμετέχει επίσης στο EDF με χρηματοδοτήσεις σε κυπριακές εταιρίες και ερευνητικά ιδρύματα για έρευνα σε τεχνολογίες άμυνας, μη επανδρωμένα συστήματα και ψηφιακές εφαρμογές ασφαλείας. Η Κύπρος συμμετέχει επίσης σε αποστολές της Κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας, παρέχοντας προσωπικό και διευκολύνσεις. Η Κύπρος αλλά και η Ελλάδα, στο πλαίσιο της συμμετοχής τους στο SAFE, έθεσαν και σαφείς πολιτικούς όρους ως προς τη λειτουργία του, που έγιναν αποδεκτοί από την ΕΕ: – όρους αποκλεισμού τρίτων χωρών που αποτελούν απειλή για την ασφάλεια των κρατών μελών, ώστε να μην αποκτήσουν πρόσβαση στα ευρωπαϊκά κονδύλια του προγράμματος. Οι όροι απηχούν τη θέση Κύπρου και Ελλάδος ότι χώρες με γεωπολιτικές διαφορές ή τριβές με κράτη μέλη, όπως η Τουρκία, δεν πρέπει να συμμετέχουν σε ένα κοινό αμυντικό εργαλείο της ΕΕ.

Στην πράξη, η Τουρκία συμμετέχει εμμέσως, αφού κάποιες ιταλικές εταιρίες, τουρκικών συμφερόντων, θα αντλήσουν κονδύλια από το πρόγραμμα. Ωστόσο, η απόρριψη της ίδιας της Τουρκίας για τους προαναφερόμενους λόγους λειτούργησε ως “πολιτικό ράπισμα” και εργαλείο πίεσης που μπορεί περαιτέρω να αξιοποιηθεί. Εν κατακλείδι, η Κύπρος ολοκλήρωσε την υποβολή του σχεδίου της και αναμένει την έγκρισή του από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ώστε να αρχίσει η εκταμίευση των δανείων με τις πρώτες πληρωμές το Μάρτιο.

Η αξιολόγηση εστιάστηκε στη συμμόρφωση των εθνικών προγραμμάτων με τους στόχους του SAFE, ιδίως στην συμμετοχή σε κοινές προμήθειες με άλλα κράτη μέλη και στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας. Η συμμετοχή της Κύπρου στα προαναφερόμενα αμυντικά προγράμματα της ΕΕ και πρόσφατα στο πρόγραμμα SAFE αποτελούν προθάλαμο δυνητικής προσχώρησής της στο ΝΑΤΟ, στο πλαίσιο και της στρατηγικής εταιρικής σχέσης ΕΕ-ΝΑΤΟ.

---

 

Ο Γιώργος Κρεμλής είναι Member of the Board of Directors, Director of the Circular Economy & Climate Institute Ambassador to Bulgaria. Η ομιλία του στην διημερίδα της Λευκωσίας θα δημοσιευθεί στα Τετράδια Διεθνούς Δικαίου. Εκφράζει προσωπικές απόψεις.