Το Δικαστήριο της Χάγης ή του Αμβούργου είναι καταλληλότερο για το Αιγαίο;

Αντιθέτως, λειτουργούν δύο βασικοί θεσμοί με διαφορετική αποστολή και διακριτές αρμοδιότητες: το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (ICJ) με έδρα τη Χάγη και το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (ITLOS) με έδρα το Αμβούργο.

ICJ και ITLOS: δύο διαφορετικές δικαιοδοτικές λογικές: Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ) αποτελεί το κατεξοχήν γενικής δικαιοδοσίας δικαστήριο του διεθνούς δικαίου. Επιλαμβάνεται, κάθε είδους διακρατικής διαφοράς, εφόσον υπάρχει συναίνεση των εμπλεκομένων κρατών. Αντίθετα, το ITLOS είναι εξειδικευμένο δικαιοδοτικό όργανο, θεσμοθετημένο στο πλαίσιο της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Η αρμοδιότητά του περιορίζεται αποκλειστικά σε ζητήματα που απορρέουν από τη Σύμβαση. Η σύγχυση εντείνεται από τη γενική αναφορά στη “Χάγη” στον δημόσιο λόγο, η οποία αφορά αποκλειστικά το ICJ, ενώ το ITLOS εδρεύει στο Αμβούργο.

Θαλάσσιες ζώνες: ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο; Σε θεωρητικό επίπεδο, τόσο το ICJ όσο και το ITLOS μπορούν να εξετάσουν διαφορές οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Ωστόσο, καμία δικαιοδοσία δεν ενεργοποιείται αυτομάτως. Κρίσιμη προϋπόθεση παραμένει η συναίνεση των κρατών. Χωρίς αυτήν, δεν υπάρχει διεθνής δικαιοδοσία. Στην περίπτωση Ελλάδας–Τουρκίας, η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στο ICJ, το οποίο αποτελεί τον πιο καθιερωμένο μηχανισμό επίλυσης τέτοιων διαφορών. Η προσφυγή προϋποθέτει ειδική συμφωνία (συνυποσχετικό), με την οποία:

• προσδιορίζεται το αντικείμενο της διαφοράς,
• καθορίζεται το εφαρμοστέο δίκαιο,
• και ενεργοποιείται η δεσμευτική δικαιοδοσία του Δικαστηρίου.

Αντίστοιχα, το ITLOS προϋποθέτει αποδοχή της UNCLOS. Το γεγονός ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος περιορίζει ουσιαστικά τη δυνατότητα απευθείας προσφυγής σε αυτό. Παράλληλα, η UNCLOS προβλέπει και εναλλακτική υποχρεωτική διαιτησία (Παράρτημα VII), ως μηχανισμό επίλυσης διαφορών όταν δεν υπάρχει συμφωνία δικαστικής υπαγωγής.

Πώς ενεργοποιείται η διεθνής δικαιοδοσία;

Σε αντίθεση με τα εσωτερικά έννομα συστήματα, το διεθνές δίκαιο δεν διαθέτει υποχρεωτική καθολική δικαιοδοσία. Κανένα κράτος δεν μπορεί να υπαχθεί σε δικαστήριο χωρίς συναίνεση. Η παραπομπή μιας διαφοράς μπορεί να γίνει μέσω τριών βασικών οδών:

• Ειδική συμφωνία (συνυποσχετικό): Τα κράτη συμφωνούν εκ των προτέρων να παραπέμψουν συγκεκριμένη διαφορά και δεσμεύονται από την απόφαση.
• Προαιρετική αποδοχή δικαιοδοσίας ICJ: Ορισμένα κράτη έχουν αποδεχθεί εκ των προτέρων τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου υπό προϋποθέσεις.
• Διεθνείς συνθήκες με υποχρεωτικούς μηχανισμούς επίλυσης: Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η UNCLOS, η οποία εισάγει δεσμευτικές διαδικασίες επίλυσης διαφορών.

Η δικονομία ενώπιον ICJ και ITLOS: Παρά τις θεσμικές τους διαφορές, τα δύο δικαστήρια ακολουθούν παρόμοια δικονομική δομή.
Η διαδικασία ξεκινά με την κατάθεση προσφυγής ή συνυποσχετικού. Ακολουθεί συχνά το στάδιο των προκαταρκτικών ενστάσεων, όπου τίθεται ζήτημα δικαιοδοσίας ή παραδεκτού.

Στη συνέχεια εξελίσσεται η γραπτή διαδικασία με εκτενή υπομνήματα (memorials και counter-memorials), τα οποία περιλαμβάνουν νομική επιχειρηματολογία, γεωγραφικά δεδομένα, ιστορικά στοιχεία και χαρτογραφικό υλικό. Ακολουθούν οι προφορικές ακροάσεις, όπου οι διάδικες πλευρές παρουσιάζουν δημόσια τις θέσεις τους ενώπιον του δικαστηρίου. Η διαδικασία ολοκληρώνεται με τη διάσκεψη των δικαστών και την έκδοση απόφασης κατά πλειοψηφία, η οποία είναι δεσμευτική για τα εμπλεκόμενα κράτη.

Εκτέλεση αποφάσεων. Το όριο του διεθνούς δικαίου: Κομβικό χαρακτηριστικό του διεθνούς συστήματος είναι η απουσία μηχανισμού αναγκαστικής εκτέλεσης αντίστοιχου με τα εθνικά δικαστήρια. Η συμμόρφωση των κρατών βασίζεται κυρίως,
στο διεθνές κύρος των δικαστικών αποφάσεων, την πολιτική και διπλωματική πίεση, καθώς και τη θεσμική νομιμοποίηση που παράγεται από τη δικαιοδοτική κρίση.

Ελληνοτουρκικό – νομικό ζήτημα με έντονο πολιτικό φορτίο

Στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών, το κεντρικό νομικό αντικείμενο αφορά την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Ωστόσο, η δυσκολία δεν είναι πρωτίστως νομική, αλλά πολιτική. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τη διαφορά ως ζήτημα καθαρής οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών βάσει του διεθνούς δικαίου της θάλασσας. Αντιθέτως, η Τουρκία συχνά εντάσσει ευρύτερες παραμέτρους, αμφισβητώντας την ίδια τη φύση και το εύρος των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αυτή η διαφοροποίηση οδηγεί σε θεμελιώδη ασυμφωνία ως προς το αντικείμενο της διαφοράς, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη σύνταξη ενός κοινού συνυποσχετικού για προσφυγή στο ICJ/ Χάγη.

Εν κατακλείδι, το διεθνές δίκαιο της θάλασσας λειτουργεί αποκλειστικά στη βάση της κρατικής συναίνεσης. Το ICJ και το ITLOS αποτελούν τους δύο βασικούς θεσμικούς πυλώνες του συστήματος, αλλά η αρμοδιότητά τους ενεργοποιείται μόνο όταν τα κράτη το επιλέξουν ρητά. Στην περίπτωση Ελλάδας-Τουρκίας, η “Χάγη” παραμένει το κύριο σημείο αναφοράς στον δημόσιο λόγο. Ωστόσο, η δικαστική επίλυση προϋποθέτει προηγούμενη πολιτική συμφωνία όχι μόνο ως προς το δίκαιο που θα εφαρμοστεί, αλλά κυρίως ως προς το ίδιο το αντικείμενο της διαφοράς. Η απουσία τέτοιας συμφωνίας, σε συνδυασμό με την ένταση των γεωπολιτικών αναφορών στην Ανατολική Μεσόγειο και εν όψει νόμου για τη Γαλάζια Πατρίδα/Mavi Vatan, καθιστούν την προοπτική δικαστικής επίλυσης εξαιρετικά σύνθετη, παρά τη σαφή νομική της δομή.