Γιατί η ανθρώπινη σκέψη δεν μπορεί να υποκατασταθεί από το AI

Η AI λειτουργεί μέσω στατιστικής απεικόνισης βασισμένης σε δεδομένα, ενώ η AR βασίζεται στην κατανόηση της δομής, στο πλαίσιο και στην ικανότητα να απεικονίζει (αντιστοιχίζει) γνωστές έννοιες σε άγνωστες, παράγοντας νέα γνώση. Ενώ η τεχνητή νοημοσύνη υπερέχει στην επεξεργασία και αναγνώριση δεδομένων, στερείται αληθούς εννοιολογικής κατανόησης. Η αναλογική νοημοσύνη, ή αναλογική συλλογιστική, που αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης νοημοσύνης, βασίζεται στη σύγκριση μιας γνωστής κατάστασης (πηγή) με μια νέα, άγνωστη κατάσταση (στόχος) σύμφωνα με ορθολογικές ομοιότητες.

Δομική ομοιότητα: ο όρος κλειδί

Η αναλογική συλλογιστική, που στη συνέχεια θα την αποκαλούμε απλώς AR, είναι η ικανότητα να ταυτοποιούμε τη δομική ομοιότητα μεταξύ δύο διαφορετικών αντικειμένων ή πεδίων και να χρησιμοποιούμε αυτή τη δομική ομοιότητα για να παράγουμε νέα γνώση και να λύνουμε νέα προβλήματα. Η λέξη-κλειδί εδώ είναι η λέξη “δομική”. Ο όρος δομή δηλώνει μια πραγματικότητα που είναι βαθύτερη από την επιφάνεια, αναδιοργανώνεται αφ’ εαυτής και διέπεται από τη δική της τάξη, δηλαδή από ένα σύνολο σχέσεων ή κανόνων που αποτελούν τον πυρήνα της δομής.

Η πιο βασική μορφή αναλογικού συλλογισμού είναι η εξής: το αντικείμενο Α είναι ως προς το αντικείμενο Β όπως το αντικείμενο Γ ως προς το αντικείμενο Δ. Για παράδειγμα, η κιμωλία είναι ως προς τον κιμωλιοπίνακα όπως το στυλό είναι ως προς το χαρτί. Αυτή είναι η λεγόμενη ανηγμένη (reduced) μορφή ενός αναλογικού συλλογισμού (η λέξη “ανηγμένη” προέρχεται από τη λέξη “ανάγομαι”). Αυτή η γνωσιακή λειτουργία έχει οδηγήσει σε όλα τα μεγάλα διανοητικά επιτεύγματα στην ιστορία του πολιτισμού. Το θεμελιώδες πλαίσιο ήταν πάντοτε μια δομική απεικόνιση. Συνεπώς, η επιστήμη δεν ανάγεται στην επιστήμη δεδομένων, και μια κοινωνία που θέλει όντως να επενδύσει στην επιστημονική πρόοδο και στην ανάπτυξη της γενικής νοημοσύνης πρέπει να έχει ως πρώτη προτεραιότητα την επένδυση στην επιστημονική εκπαίδευση και έρευνα και όχι στην τεχνητή νοημοσύνη.

Το 1983, η Αμερικανίδα γνωσιακή και αναπτυξιακή ψυχολόγος Dedre Dariel Gentner δημοσίευσε τη θεωρία απεικόνισης δομής. Η Gentner ταυτοποίησε και όρισε τους εξής τρεις τύπους ομοιότητας (similarity):
• Απλή εμφάνιση (mere appearance): ίδιο αντικείμενο, ίδια γνωρίσματα (ίδια επιφάνεια των πραγμάτων), χωρίς αναλογική συλλογιστική, καθώς υπάρχει απλώς ταυτότητα (identity). Για παράδειγμα, έχουμε μια εικόνα μιας γάτας, και μας δίδεται άλλη μια εικόνα μιας γάτας.
• Αναλογική ομοιότητα (analogical similarity): διαφορετικά αντικείμενα, ίδια σχεσιακή δομή. Για παράδειγμα, μια γάτα καταδιώκει ένα ποντίκι, και ένας αστυνομικός καταδιώκει έναν εγκληματία. Αυτά τα αντικείμενα (γάτα, ποντίκι, αστυνομικός, εγκληματίας) είναι εντελώς διαφορετικά, αλλά η σχεσιακή δομή (μια οντότητα καταδιώκει μια άλλη οντότητα, η μία είναι κυρίαρχη και η άλλη διαφεύγει) είναι ταυτόσημη. Εδώ έχουμε να κάνουμε με τον πυρήνα της αναλογικής συλλογιστικής.
• Απλή σχεσιακή ομοιότητα (mere relational similarity): οι ρόλοι είναι ίδιοι, οι συμμετέχοντες είναι διαφορετικοί, και η σχέση ταιριάζει, δηλαδή έχουμε ίδια δομή αλλά διαφορετικές οντότητες τέτοιες ώστε ταιριάζουν στο ίδιο επίπεδο διανοητικής αφαίρεσης. Για παράδειγμα, απλή σχεσιακή ομοιότητα υπάρχει μεταξύ των εξής δύο περιπτώσεων: ένας διδάσκαλος εκπαιδεύει έναν μαθητή, και ένας προπονητής εκπαιδεύει έναν αθλητή. Δεν υπάρχει ταύτιση στην επιφάνεια των πραγμάτων, αλλά υπάρχει σχεσιακή ομοιότητα, και αυτή είναι ο πιο αφαιρετικός και πιο γνωσιακώς ισχυρός τύπος ομοιότητας, που απαιτεί την περισσότερη λειτουργική μνήμη για να ταυτοποιηθεί και να κατανοηθεί.

Μια ακόμα σημαντική συναφής έννοια είναι εκείνη της συστηματικότητας, που αφορά στο πώς διαπιστώνουμε ότι η αναλογική συλλογιστική μας είναι έγκυρη και ρηξικέλευθη. Όσο βαθύτερη και περισσότερο διασυνδεδεμένη είναι η σχεσιακή αντιστοιχία, τόσο ισχυρότερη είναι η αναλογία. Oι μεμονωμένες ομοιότητες επιφανειακού χαρακτήρα παράγουν ασθενείς αναλογίες, αλλά τα βαθιά αιτιακά συστήματα παράγουν ισχυρές αναλογίες. Εξού και τονίζουμε την υπεροχή της δομής έναντι της επιφανειακής ομοιότητας.

Πως λειτουργεί η αναλογική συλλογιστική

Η αναλογική συλλογιστική λειτουργεί στα εξής τέσσερα στάδια:
• Ανάκληση (retrieval): Ανακαλούμε στη μνήμη μας όλες τις συναφείς πληροφορίες, φέρνουμε στον νου μας όλη τη συναφή γνώση που διαθέτουμε. Αποκτούμε επίγνωση όλης της συναφούς γνώσης. Εδώ διακρίνονται οι ειδήμονες από τους μαθητευόμενους: οι ειδήμονες ανακαλούν τις συναφείς πληροφορίες με δομημένο τρόπο, ενώ οι μαθητευόμενοι ανακαλούν τις πληροφορίες με βάση επιφανειακές ομοιότητες.

• Απεικόνιση (mapping): Συνδέουμε τα αντικείμενα, ορίζουμε τις σχέσεις μεταξύ τους. Έχουμε την “πηγή”, που είναι η προκαθορισμένη γνώση μας, και έχουμε τον “στόχο”, που είναι το αντικείμενο για το οποίο θέλουμε να μάθουμε περισσότερα ή το πρόβλημα που θέλουμε να λύσουμε, και ορίζουμε μια απεικόνιση (σχεσιακή δομή) μεταξύ της “πηγής” (αρχική γνώση) και του “στόχου”. Εδώ πρέπει να ικανοποιούνται δύο κανόνες: Πρώτον, η αντιστοιχία μεταξύ της “πηγής” και του “στόχου” πρέπει να είναι ένα-προς-ένα (καθένα στοιχείο απεικονίζεται σε ακριβώς ένα στοιχείο). Δεύτερον, πρέπει να υπάρχει παράλληλη συνδεσιμότητα: πρέπει να απεικονίζουμε όλους τους ισχυρισμούς με συνεπή τρόπο. Γι’ αυτόν τον λόγο, η αναλογική συλλογιστική είναι γνωσιακώς πολύ ακριβή, αφού πρέπει να έχουμε τέλειες λογικές ακολουθίες και να διατηρούμε δύο πλήρη δομικά συστήματα (“πηγή” και “στόχο”) στη λειτουργική μας μνήμη ταυτοχρόνως.

• Αξιολόγηση (evaluation): Ο εγκέφαλός μας, στη συνέχεια, εξετάζει και αξιολογεί την προαναφερθείσα απεικόνιση ως προς τη συστηματικότητα, δηλαδή τη βαθύτερη δομή, που, όπως προείπαμε, μπορεί να παράγει ισχυρές αναλογίες. Η συστηματικότητα σημαίνει το πόσο βαθιά, το πόσο ζωηρή και το πόσο λογικώς έγκυρη είναι η αναλογία και επιπροσθέτως λειτουργεί ως ένα φίλτρο για την απόρριψη εσφαλμένων συμπερασμών. Αν δεν υπάρχει σχεσιακή υποστήριξη για έναν συμπερασμό στην “πηγή”, τότε ο εκπαιδευμένος εγκέφαλος τον απορρίπτει.

• Συμπερασμός (inference) και διανοητική αφαίρεση (abstraction): Αυτό είναι ουσιαστικώς το αποτέλεσμα της αναλογικής συλλογιστικής, δηλαδή είναι η παραγωγή νέας, μεταβιβάσιμης γνώσης. Όταν παράγετε μια ορθή αναλογία, παράγετε νέα γνώση στο αντίστοιχο πεδίο-στόχο. Πρόκειται για τη γέννηση μιας νέας δομής, ή, με άλλα λόγια, για την εξαγωγή ενός νέου σχεσιακού σχηματισμού (relational schema), δηλαδή ενός γνωσιακού πλαισίου που μπορούμε να εφαρμόσουμε σε διάφορες περιοχές διαφορετικών πεδίων-στόχων. Λειτουργώντας με τέτοιους σχηματισμούς, οι ειδήμονες μπορούν να μαθαίνουν πολύ γρήγορα και σε διαφορετικά αντικείμενα, σε διαφορετικούς ακαδημαϊκούς κλάδους.