Η ασύμμετρη απειλή της ψυχοπολιτικής μπουρδολογίας!

Δίπλα σε όλους αυτούς οι πολίτες είχαν επίσης την ευκαιρία να ακούσουν και αρκετούς άλλους “εμπειρογνώμονες”: Όχι μόνο ιστορικούς, πολιτικούς επιστήμονες ή δημοσιογράφους, αλλά και ψυχολόγους. Από τον αχταρμά των πληροφοριών και των ερμηνευτικών προσεγγίσεων του πολέμου δημιουργήθηκε μια Βαβέλ, ένα βουητό πολυγλωσσίας, ενδεχομένως μια “χάβρα”, που μάλλον συσκοτίζει, παρά διαφωτίζει το κοινό στο οποίο απευθύνεται.

Ίσως, η πιο χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της χάβρας ήταν η πρόσφατη συζήτηση που οργάνωσε ο έγκριτος δημοσιογράφος Γιώργος Σαχίνης με τον εξίσου έγκριτο γεωπολιτικό αναλυτή Κώστα Γρίβα και τον ιστορικό Γιώργο Μαργαρίτη, με “μαϊντανό”, τον κατά δήλωσή του, κοινωνικό και αναπτυξιακό ψυχολόγο, κ. Ανδρουλιδάκη. Ο πολιτικά μάλλον συμπαθής αυτός ψυχολόγος, με αρκετές δημοκρατικές και πατριωτικές σε γενικές γραμμές ευαισθησίες, διακρίνεται τα τελευταία χρόνια στο διαδίκτυο ιδίως, για τις συχνές, μακροσκελείς παρεμβάσεις του περί πολλών κοινωνικών και πολιτικών θεμάτων της επικαιρότητας.

Και αυτό, είναι βεβαίως κάτι θετικό. Αυτό που αντίθετα, δεν είναι καθόλου κάτι θετικό, είναι η καταχρηστική, κάποτε και ασυνάρτητη χρήση που κάνει ο κ. Ανδρουλιδάκης πολλών όρων και εννοιών που προέρχονται επιστημολογικά από την ψυχολογία ή την ψυχανάλυση, για την ερμηνεία κοινωνικών και πολιτικών γεγονότων ή και αντίστροφα, όρων και εννοιών που προέρχονται από τις πολιτικές επιστήμες, ή την ιστορία για την κατά αναλογία ερμηνεία διαφόρων ψυχολογικών γεγονότων ή συλλογικών στάσεων και συμπεριφορών.

Στην συγκεκριμένη εκπομπή του κ. Σαχίνη, ο κ. Α., με κάποιο είδος πολιτικής και θεωρητικής αφέλειας, επανήλθε για άλλη μια φορά στην προσφιλή του (αλλά δυστυχώς ανυπόστατη) αντίθεση μεταξύ της έννοιας της ισχύος και της έννοιας της κοινωνικής ή διαπροσωπικής σχέσης. Μια ανύπαρκτη “αντίθεση”, την οποία όμως ο κ. Ανδρουλιδάκης έχει ανάγει σε “θεωρία”. Ίσως και σε πολιτική “φιλολαϊκή και αντικαπιταλιστική κοσμοθεωρία” δικής του προφανώς έμπνευσης. 

Έτσι, στην προαναφερόμενη εκπομπή του κ. Σαχίνη περί της “θεολογίας της ισχύος”, η συζήτηση περί του πολέμου ξεκίνησε με την παραδοχή ότι τα δύο δρώντα πολιτικά υποκείμενα (ΗΠΑ-Ιράν), δεν συμμερίζονται τον ίδιο τρόπο νοηματοδότησης της πραγματικότητας. Πράγμα βεβαίως αυτονόητο και προφανές: Σε κάθε πόλεμο, σε κάθε σύγκρουση ισχύει ακριβώς το ίδιο.

Όμως σύμφωνα με τον κ. Α. (που ο κ. Γρίβας δήλωσε ότι «θαυμάζει»), το Ιράν «υπεραναπληρώνει» (;) και «υπερνοηματοδοτεί» τη σύγκρουση ως ανατολίτικο «γιόγκι» (;;), διότι ως θεοκρατικό ισλαμικό καθεστώς, θεωρεί ότι έχει μια ιερή αποστολή και μέσω αυτής της υπερβατικής ιδέας, συγκρούεται με τον δυτικό, εργαλειακό ορθολογισμό: Εκείνο του μηδενιστή, “κομισάριου” (δηλαδή τις ΗΠΑ), ο οποίος αντίθετα από τον «γιόγκι» αντίπαλό του, επικεντρώνεται στους στόχους και στην αποτελεσματικότητα των ενεργειών του.

Ο “πόλεμος των πολιτισμών”

Τρόπον τινά, με διαμεσολαβητή τον δημοσιογράφο, οι δύο συνομιλητές επανέφεραν (χωρίς όμως να το διατυπώσουν) στο προσκήνιο την προβληματική του “πολέμου των πολιτισμών” του Χάντιγκτον, αλλά με αφηρημένους και κάπως μεταφυσικούς όρους που ο κ. Α. αποκαλεί μάλιστα «ψυχοπολιτικούς». Αναρωτιέται λοιπόν κανείς αν κανένας από το τρίο των συνομιλητών δεν έχει ακούσει ποτέ τίποτα για κλασικά και πασίγνωστα έργα των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών περί του θέματος που φαίνεται να τους απασχολεί.

Λόγου χάρη και εντελώς ενδεικτικά, αφήνοντας στην άκρη πληθώρα πασίγνωστων ιστορικών, ανθρωπολόγων, κοινωνιολόγων και ψυχαναλυτών, πως να αποσιωπήσει κανείς σε μια τέτοια συζήτηση, την ανάλυση των σχέσεων προτεσταντισμού-καπιταλισμού από τον Βεμπέρ; Τις αναφορές στο ανορθόλογο μεταφυσικό στοιχείο της ιεραποστολικής, διαφωτιστικής, ηθικοπολιτικής αποστολής της αποικιοκρατίας στην ιστορία και στην “γραμματική των πολιτισμών”; Την κλασική ανάλυση του Τοκβίλ για την Αμερική και το Νέο Κόσμο;

Το βιβλίο “Ανδρών Μέτρον Μηχανή” του M. Adas; Την προσέγγιση του νεότερου οικονομικού ανθρώπου από τον Βέρνερ Ζόμπαρτ (“Ο Αστός”), σε συνάρτηση με τα ατομικά παιδικά βιώματα της ισχύος και της παντοδυναμίας, που νοηματοδοτούν τις αξιολογικές εκτιμήσεις της επίδοσης ή της καινοτομίας και καθιστούν τις φιλοδοξίες του “μέχρι τρέλας” εργαζόμενου ή κερδοσκόπου, «άμετρες και απεριόριστες»; 

Κομισάριος ή Γιόγκι;

Κομισάριος ή Γιόγκι λοιπόν; Είναι όπως λέμε “Κιθαρίστας ή Ντράμερ”; Για να λέμε ωστόσο και του στραβού το δίκιο, πέραν κάθε αμφισβήτησης, υπάρχει στην εργαλειακή δυναμική της χοντροκομμένης ιδέας του δυτικού “κομισάριου” ένα ιστορικό, ψυχοπολιτισμικό “απόθεμα” βίας, κυνισμού και καταστροφής, που ο κ. Α. διαισθάνεται μάλλον σωστά. Όμως δυστυχώς, απλώς το διαισθάνεται. Η ανάδειξη αυτής της δύσκολης προβληματικής επί της οποίας έχουν σκύψει πολλοί φιλόσοφοι, ιστορικοί και καλλιτέχνες (και αρκετοί από αυτούς έχουν σπάσει μάλλον τα δόντια τους), απαιτεί κάτι πολύ περισσότερο από ένα επιφανειακό άγγιγμα. Χρειάζεται ένα βαθύ θεωρητικό σκάψιμο. Όπως ορθά σχολίασε ένας θεατής της παραπάνω εκπομπής του κ. Σαχίνη, «το ότι οι δρώντες δεν είναι απολύτως ορθολογικοί, δεν σημαίνει ότι πρέπει και οι αναλύσεις που κάνουμε να είναι τύπου βουντού». 

Σύμφωνα πάντα με τον κ. Α., η σημερινή «συλλογική Δύση» (ο “Κομισάριος”), σκέφτεται με όρους ισχύος διότι έτσι… «αποφεύγει το τραύμα του» (;), ενώ η γιόγκι – Ανατολή υπεραναπληρώνει λόγω ιεράς αποστολής. Ωστόσο, με την ίδια αυτή ασπόνδυλη θεωρητική μέθοδο, με την ίδια ακριβώς ψυχολογίζουσα συλλογιστική, θα μπορούσε κανείς να καταλήξει το ίδιο αβασάνιστα στα ακριβώς αντίθετα συμπεράσματα:

Θα αρκούσε να δώσει έμφαση στην ιεραποστολική, ιστορικά και πολιτισμικά προτεσταντική καταγωγή του ανδρουλιδάκειου “κομισάριου” ως αμερικανόπνευστου εκφραστή της συγκεκριμένης αποικιοκρατικής και ιμπεριαλιστικής παράδοσης, στην συγκεκριμένη μάλιστα συνεργασία της με τον άλλο “περιούσιο λαό”, εβραϊκής θρησκείας, που πρωτοστατεί στον πόλεμο κατά του Ιράν, ώστε το παραπάνω θεωρητικά ακατέργαστο πλαίσιο ερμηνείας των αντικρουομένων νοηματοδοτήσεων “γιόγκι – κομισάριος”, όχι απλώς να καταρρεύσει, αλλά να αντιστραφεί.

Αύτη όμως η δυνατότητα αντιστροφής ενός συλλογισμού και των συμπερασμάτων του είναι ενδεικτική της σοφιστικής και μεθοδολογικά ασυγκρότητης προβληματικής. Αν λοιπόν υποθέσουμε μαζί με τον κ. Α., ότι ο “κομισάριος” αντιστοιχεί σε χοντρές γραμμές στη δυτική, αγγλοσαξονική ιδίως, εργαλειακή αντίληψη της μέριμνας για την αποτελεσματικότητα, θα πρέπει να αναζητήσουμε τις πολιτισμικές καταβολές του και την πολιτική ιστορία του, ίσως μέχρι την στρατηγική πολεμική σοφία της Αθηνάς (και της κουκουβάγιας της που “βλέπει στο σκοτάδι”).

Στην ιδέα ενός ανεξάρτητου και ελεύθερου ατόμου, υπεύθυνου για την μοίρα του και για τις επιλογές του: Ένα πρόσωπο με ελευθερία συνείδησης, ατομική ευθύνη τόσο απέναντι στους θεούς, όσο και απέναντι στους άλλους τους “πλησίον του”. Η Δημιουργία, η εξέλιξη έγιναν αντιληπτές στο δυτικοευρωπαϊκό κόσμο σαν αντικείμενα προς διερεύνηση μέσω του λόγου, όχι μόνο σαν μια κοσμική μηχανή ανεξερεύνητη από την ανθρώπινη σκέψη.

Το άτομο στην Δύση 

Σε αντίθεση με τον “βάρβαρο” (τον “άγριο”, τον “αμόρφωτο” κλπ), το ανθρώπινο άτομο έφτασε στη Δύση να θεωρείται υπεύθυνος πολίτης και όχι απλό γρανάζι ενός τεράστιου, απρόσωπου, θεϊκού ή αυτοκρατορικού μηχανισμού. Έτσι, η δυτική Ευρώπη εντός της ελληνορωμαϊκής και αργότερα δυτικής, χριστιανικής της παράδοσης (άγιος Ανσέλμος, Θωμάς Ακινάτης κλπ) και ιδίως μετά την Αναγέννηση, οικοδόμησε σταδιακά το ιδεώδες ενός πολίτη – δημιουργού, ικανού όχι μόνο να επιχειρεί, να δοκιμάζει και να καινοτομεί, αλλά και να εξεγείρεται και να επαναστατεί.

Μεταξύ υπέρβασης και ορθολογισμού, στρώθηκε ο δρόμος σε μια κουλτούρα της αμφιβολίας, της έρευνας, του ρητορικού δημόσιου αγώνα. Σε ένα πολιτισμό της κριτικής. Μαζί με αυτά, σε μια γραμμική, μη κυκλική, δυναμική παράσταση του χρόνου, η οποία «επικολλήθηκε» στην πίστη στην πρόοδο, στην πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να βελτιώσει τη ζωή του με τον ορθό λόγο και την προσπάθεια. Αυτή η ιστορική επιτυχία του δυτικού «κομισάριου» (;) είχε βέβαια τον αντίκτυπό του στην απομάγευση και αποϊεροποίηση του κόσμου, στην χαλάρωση των κοινωνικών συνεκτικών δεσμών, στην εξάντληση των ηθικών και πολιτισμικών εφεδρειών των μηχανισμών της προόδου (του ορθού λόγου, της τεχνικής, της κριτικής, της ελευθερίας). 

Έτσι, η Ευρώπη των “κομισάριων”, επικρατώντας στις κοινωνίες της διεθνοποιημένης αγοράς με όρους οικονομικής και πολιτισμικής ισχύος, ίσως αυτοκαταστρέφεται. Χάνει τον πόλεμο «των πολιτισμών», όχι βέβαια από τις «υπεραναπληρώσεις κάποιου γιόγκι», ησυχαστή και πολεμιστή ταυτόχρονα, αλλά από κάποιο διαμορφωμένο και εκπαιδευμένο από τη δυτική κουλτούρα, «ανατολίτη κομισάριο».

Ο δυτικός οικουμενισμός και ο… κομισάριος

Με άλλα λόγια, ο δυτικός οικουμενισμός, αυτό το σχέδιο της χειραφέτησης του ατόμου από στερεότυπα και προκαταλήψεις, κατέληξε σε μια πλανητική ομοιομορφία: Δεν είναι πλέον η ίδια η Δύση, η ίδια η Ευρώπη, οι ίδιες οι ΗΠΑ, που επικρατούν με όρους πολιτικής στρατιωτικής ή οικονομικής ισχύος. Είναι όμως η λογική τους: Εκείνη των πραγματικών κομισάριων, δηλαδή της τεχνικής, της αγοράς και του καταναλωτή. Απέναντί τους δεν βρίσκεται κανένα ξεχασμένο αρχαιοελληνικής καταγωγής κοσμοσύστημα ελεύθερων κοινοτήτων (βλ. Κοντογιώργης), αλλά κοινωνίες ακόμα αρκετά συνεκτικές, αυστηρά ιεραρχημένες, πειθαρχημένες και συνήθως πολιτικά αυταρχικές.

Κοινωνίες πολιτικά προφυλαγμένες από την εξατομικευτική πολιτική θρησκεία του νομικού δικαιωματισμού. Δηλαδή ένας «ανατολικός κομισάριος» (αν δεχτούμε τον παραπλανητικό ανδρουλιδάκειο παραλληλισμό), διαμορφωμένος πολιτικά από τα συλλογικά habitus παραδοσιακών δεσποτικών καθεστώτων της Ανατολής και πανάρχαιων αυτοκρατοριών, έτοιμων από καιρό να υπερασπιστούν με νύχια και με δόντια τους τόπους, τα  εδάφη και τους τρόπους ζωής τους, καθώς και την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών τους.

Σε πολλούς πατριωτικά ευαίσθητους δυτικούς δημοκράτες, απελπισμένους από τον εργαλειακό μηδενισμό, την εξαγρίωση και την ορατή παρακμή των κοινωνιών τους,  υπάρχει μια δικαιολογημένη ίσως, άρρητη συμπάθεια γι’ αυτό το «ανατολίτικο», «αντιιμπεριαλιστικό» πολιτικό πάθος. Όμως αυτή η κατανοητή συμπάθεια τους οδηγεί δυστυχώς στο να παίρνουν τις επιθυμίες τους για πραγματικότητες ή αντίστροφα να εκλογικεύουν τις ιστορικές πραγματικότητες καθιστώντας τες επιθυμητές, με γενικεύσεις και πρόχειρα θεωρητικά άλματα στο κενό. Διότι στο κάτω κάτω της γραφής, αυτό που απειλεί τους σημερινούς «πολίτες του κόσμου» είναι η διεθνοποιημένη σύνθεση του αυτοκρατορικού δεσποτισμού με τον εργαλειακό μηδενισμό και τον νομικό δικαιωματισμό που έχει επικρατήσει στη Δύση.