Η αθέατη όψη των δυτικών ελίτ

Ο Ιταλός πολιτικός κοινωνιολόγος Γκαετάνο Μόσκα αποφάνθηκε ότι οι ελίτ διατηρούν την κυριαρχία τους μέσω ενός συνδυασμού καταναγκασμού, χειραγώγησης και ιδεολογίας. Η ιδεολογία, ή “πολιτική φόρμουλα”, σύμφωνα με τον Μόσκα, πείθει τον γενικό πληθυσμό (τη “μάζα”) για την ηθική νομιμότητα της άρχουσας ελίτ.

Ο Μόσκα συνδέει την πολιτική και κοινωνική αλλαγή με τη σύγκρουση μεταξύ εκείνων των αρχουσών τάξεων που ήδη κατέχουν την εξουσία και εκείνων των νέων κοινωνικών δυνάμεων που, επίσης καθοδηγούμενες από κοινωνικο-πολιτικές μειονότητες (νέες ελίτ), αγωνίζονται για να εκτοπίσουν τις άρχουσες τάξεις (σύγκρουση των ελίτ).

Συνεπώς, ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους οι άρχουσες ελίτ συχνά χάνουν την εξουσία είναι ότι αποτυγχάνουν να αφομοιώσουν νέες κοινωνικές δυνάμεις. Για να αφομοιώσουν νέες κοινωνικές δυνάμεις, οι άρχουσες ελίτ πρέπει να ανοίξουν ορισμένες βαθμίδες εξουσίες σε πρόσωπα που ανήκουν στις νέες κοινωνικές δυνάμεις και να προσαρμόσουν, σε κάποιον βαθμό, τις πολιτικές και τις ιδέες τους στις νέες κοινωνικές δυνάμεις.

Αν, αντιθέτως, οι άρχουσες ελίτ είναι υπερβολικώς εσωστρεφείς και αδρανείς, τότε σταδιακώς χάνουν την πολιτική και ιδεολογική κυριαρχία τους στην κοινωνία και μπορεί να ανατραπούν. Συνεπώς, για να κατανοήσουμε τη δομή του κοινωνικο-πολιτικού συστήματος και τη διαδικασία αλλαγής του, πρέπει να ταξινομήσουμε τις μορφές της ελιτιστικής ηγεσίας σύμφωνα με τα είδη της νομιμοποιητικής ιδεολογίας τους και σύμφωνα με τις διαδικασίες μέσω των οποίων οι ελίτ στρατολογούνται και αντικαθίστανται.

Η θεωρία του Παρέτο

Ο Ιταλός οικονομολόγος και πολιτικός κοινωνιολόγος Βιλφρέντο Παρέτο  αποφάνθηκε ότι η ελίτ, δηλαδή το ηγετικό τμήμα της κοινωνίας, περιλαμβάνει ένα κυβερνητικό και ένα μη-κυβερνητικό στοιχείο. Ένα τμήμα της γενικής ελίτ κατέχει την κυβέρνηση, και ένα άλλο όχι.

Σύμφωνα με τον Παρέτο, η κυβερνώσα ελίτ διατηρεί την εξουσία της μέσω ενός μείγματος (διαχειριζόμενης) συναίνεσης και καταναγκασμού, και, γι’ αυτόν τον λόγο, η διακυβέρνηση απαιτεί ευελιξία, πονηρία και πειθώ, αλλά και ετοιμότητα για την άσκηση βίας προκειμένου να κατασταλούν φαινόμενα ανεξέλεγκτης αντιπολίτευσης. Αυτά τα αντιτιθέμενα μεταξύ τους χαρακτηριστικά της διακυβέρνησης αντιστοιχούν σε δύο διαφορετικούς ψυχολογικούς τύπους που ο Παρέτο έχει ονομάσει “αλεπούδες” και “λέοντες”, και σπανίως συνδυάζονται (αποτελεσματικά) από την ίδια ελίτ.

Ο τύπος της “αλεπούς” (κατά Παρέτο) είναι άριστος στο να επιτυγχάνει συναίνεση διά μέσου πολιτικών τεχνασμάτων, αλλά δεν είναι εξίσου ικανός στο να ασκεί βία όταν αυτή απαιτείται για να διατηρήσει την εξουσία, και, γι’ αυτόν τον λόγο, μπορεί να ανατραπεί από μια αντι-ελίτ που ανήκει στον τύπο τού “λέοντα” και δρα αποφασιστικά.

Ο τύπος του “λέοντα” (κατά Παρέτο) ασκεί τον καταναγκασμό με οργανωμένο τρόπο, αλλά τείνει να γίνεται υπέρμετρα συντηρητικός, να αποχαυνώνεται από την εξουσία και να χάνει την επαφή του με τον λαό, και, γι’ αυτόν τον λόγο, καταλήγει να γίνεται ευάλωτος στις δυνάμεις που ανήκουν στον τύπο της “αλεπούς” και δρουν για να μετασχηματίσουν την ελίτ. Εξού και, σύμφωνα με την ανάλυση της ιστορίας των ελίτ από τον Παρέτο, διαμορφώνεται ένα μοτίβο εναλλαγής των ελίτ μεταξύ των δύο προαναφερθέντων ψυχολογικών τύπων (ανακύκλωση των ελίτ).

Η εκπαίδευση κάνει τις ελίτ

Πέρα από τις προαναφερθείσες πολιτικές θεωρίες των ελίτ, υπάρχει και μια αντίληψη του ελιτισμού βασισμένη στην πνευματική συγκρότηση των ανθρώπων. Δεδομένου ότι οι επιστημολογικές αξίες είναι απόλυτες (υπό την έννοια, λ.χ., ότι η γνώση είναι πάντοτε ανώτερη της άγνοιας), τα πεδία της επιστήμης και της φιλοσοφίας είναι από τη φύση τους ελιτιστικά.

Το 2008, ο διακεκριμένος Βρετανός παιδαγωγός Sir Robert Balchin, τότε Διευθύνων Ιππότης της Imperial Society of Knights Bachelor (διορισμένος από τη Βασίλισσα Ελισάβετ Β’) και σήμερα ισόβιο μέλος της Βουλής των Λόρδων του Ηνωμένου Βασιλείου (ως Λόρδος Lingfield), αρμόδιος για θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής, μοιράστηκε μαζί μου ποικίλες εμπειρίες και γνώσεις για τη σημασία της εκπαίδευσης για τη δημιουργία μιας πνευματικής ελίτ και τη διαμόρφωση μιας ορθολογικής κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε μια αναπτυγμένη σύγχρονη κοινωνία.

 

Ο σερ Φράνσις Μπέικον, ένας από τους θεμελιωτές της νεωτερικής φιλοσοφίας, αποφάνθηκε ότι η ισχύς μας είναι ανάλογη της γνώσης μας. Το τι μπορούμε εξαρτάται από το τι γνωρίζουμε. Επιπλέον, ο Βίλχελμ φον Χούμπολντ εξήγησε ότι η κεντρική αρχή και προϋπόθεση ενός ολοκληρωμένου ανθρώπου είναι να ερευνά συστηματικώς και να δημιουργεί με έναν ελεύθερο και ορθολογικό τρόπο. Εξού και προώθησε την έννοια της “ολιστικής” ακαδημαϊκής εκπαίδευσης (Bildung), ταύτισε τη γνώση με την ισχύ, και ταύτισε την εκπαίδευση με μια απελευθερωτική εμπειρία.