Η Ατλαντίδα του Πλάτωνα και “Η διάπλασις των παίδων”

Αυτό άλλωστε επιδίωκε και η “Διάπλασις”. Η λέξη αποτελεί μεταφορά στη γλώσσα μας του γαλλικού όρου formation, που έχει τη σημασία όχι απλώς της εκπαίδευσης αλλά της διαμόρφωσης (= διάπλασης) του χαρακτήρα και ευρύτερα της προσωπικότητας του παιδιού μέσω της εξοικείωσής του με το ευρύτερο γνωστικό περιβάλλον. Ορθώς λοιπόν η “Διάπλασις” συνδέθηκε κυρίως με τη μορφή του Γρηγόριου Ξενόπουλου (1867-1951) ο οποίος οιονεί καρφώθηκε στις ψυχές των “Διαπλασόπουλων” χάρη στην ακροτελεύτια φράση των άρθρων που, σε μορφή επιστολής, δημοσίευε: «Σας ασπάζομαι, Φαίδων».

Στη συνέχεια, μετά τον θάνατό του, το τόσο ψυχωφελές παιδαγωγικό εγχείρημα στο οποίο αυτός είχε επιδοθεί, συνέχισαν άλλοι, όχι κατώτεροί του – με αποτελέσματα αυτόχρημα εντυπωσιακά: Υπήρξαν παιδιά, όπως η Νανά Βουλοδήμου, που μπόρεσαν να δημοσιεύσουν το πρώτο τους βιβλίο σε ηλικία 15-16 χρονών! Και μιλάμε για δημοσίευση σε εποχή που δεν υπήρχαν ηλεκτρονικοί υπολογιστές και που κάθε σελίδα στηνότανε ψηφίο-ψηφίο, με τους “δαίμονες του τυπογραφείου” ασκαρδαμυκτί και “πανταχού παρόντες” να ελλοχεύουν κ.τ.λ., κ.τ.λ.

Η Διάπλασις και η… χαμένη Ατλαντίδα!

Και για να μη πολυλογούμε: Η “Διάπλασις” κυκλοφορούσε έως και τη δεκαετία του 1960 – με τιμή του κάθε τεύχους “δραχμάς τρεις”. Μετά σιγά-σιγά έσβησε και πέθανε ήσυχα – με τον γαλήνιο θάνατο που κατά κανόνα χαρακτηρίζει τις ευγενείς υπάρξεις. Σήμερα είναι αμφίβολο πια το κατά πόσον η ονομασία της έχει τη δύναμη να πυροδοτήσει αναμνήσεις…

Και να που – ως συνήθως – αμείλικτο αναδύεται το ερώτημα: Τι σημασία έχουνε σήμερα όλα αυτά; Σε τι μας χρησιμεύουν αυτές οι μνήμες; Το συγκεκριμένο ερώτημα “χρήζει εξετάσεως”· επιβάλλεται, κατά συνέπεια, η στοχαστική προσέγγισή του. Ας πιάσουμε λοιπόν ένα τεύχος, π. χ. το τελευταίο του 1961 και ας το ξεφυλλίσουμε… Και να που πέφτουμε στην Ατλαντίδα του Πλάτωνος.
Εκπληκτικό άρθρο!

Πλήρης, πληρέστατη ανάλυση της πλατωνικής αφήγησης – σε συνδυασμό με τη (λησμονημένη σήμερα) θεωρία τη σχετική με τη Σελήνη μας, δηλαδή του πλανήτη που κάποια στιγμή μπήκε στην τροχιά της γης, “αιχμαλωτίστηκε” από την έλξη της και έγινε ο γνωστός μας “χλωμός δορυφόρος”· με αναγωγές στους ανά τους αιώνες κατακλυσμούς που σάρωσαν την ανθρωπότητα· με υπόμνηση των ερευνών που σχετικώς με την Ατλαντίδα έγιναν στις θάλασσες λίγο πριν και λίγο μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο… και πολλά, πάρα πολλά άλλα.

Ως βασική όμως επισήμανση επιτέλλει η υπόμνηση του ότι, σύμφωνα με τις παραδόσεις λαών πανάρχαιων αλλά και πορισμάτων της σύγχρονής μας επιστημονικής έρευνας, πρέπει στο απώτερο παρελθόν να υπήρξε μια εξαιρετικά προηγμένη ανθρωπότητα η οποία καταστράφηκε για λόγους που ακόμη δεν έχουν πλήρως εξακριβωθεί. Και όλα αυτά για να διαβαστούν από παιδιά των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού και των πρώτων του Γυμνασίου!

Αφεύκτως λοιπόν ου μην αλλά μεγαλοπρεπώς αναδύεται άλλο ερώτημα – κυριολεκτικώς αγωνιώδες: Σήμερα, πόσα παιδιά όχι του Γυμνασίου μα του Λυκείου ξέρουνε, εάν όχι όλα, τουλάχιστον τα μισά από τα παραπάνω για την Ατλαντίδα; Η απάντηση μπορεί να δοθεί εμμέσως – με επεισόδιο δύο κοριτσιών, μαθητριών βαρύγδουπου σχολείου, που ο πατέρας τους τα πήγε στη Θεσσαλονίκη και τους έδειξε τον Λευκό Πύργο. “Μα ο Λευκός Πύργος δεν είναι κοντά στην Αθήνα;” αναρωτήθηκαν αυτά έκπληκτα (βάσει του συνειρμικού συλλογισμού Λευκός Πύργος= Ασπρόπυργος) με αποτέλεσμα ο γονιός τους να υποστεί μιαν – ευτυχώς ολιγόλεπτη και χωρίς σωματικές συνέπειες- ψυχική κατάρρευση.

Η απόλυτη παρακμή της παιδείας μας

Σήμερα, όχι απλώς τα παιδιά αλλά οι νέοι μας δεν ξέρουνε σχεδόν τίποτα· και δεν ξέρουνε τίποτα, επειδή δεν έχουν ενδιαφέρον να μάθουνε. Το ερώτημα που σταθερώς προβάλλεται και αποτρέπει οποιαδήποτε σοβαρού επιπέδου μαθησιακή προσπάθεια είναι: “Και σε τι θα μού χρησιμεύσει αυτό;”

Μία η λογική απάντηση που μπορεί να αντιταχθεί: “Σε τίποτα, απολύτως τίποτα το πρακτικό δεν θα σου χρησιμεύσει. Απλώς, εάν, με ειλικρινή λαχτάρα μάθησης, εγκύψεις στη γνωστική μάζα που περισφίγγει την ύπαρξή σου, ε… τότε το μυαλό σου επιτέλους θα ανοίξει, το πνεύμα σου θα πλατύνει και κάποια στιγμή θα βρεθείς να έχεις ικανότητες τις οποίες προηγουμένως ούτε που θα μπορούσες να διανοηθείς!”

Όλα τα μεγάλα Κράτη, των οποίων η ιστορία απλώθηκε σε βάθος χιλιετιών, χάρη στις “άχρηστες γνώσεις” επιβλήθηκαν και στερεώθηκαν. Η Αρχαία Αίγυπτος, η Αρχαία, Μεσαιωνική και εν πολλοίς Νεότερη Κίνα, στις γνώσεις λογίων βασίστηκαν και από αυτούς κυβερνήθηκαν. Να ξαναμιλήσουμε για τις εντυπώσεις που ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος σχημάτισε, αφότου επισκέφθηκε μεγάλα πανεπιστήμια της Αγγλίας; Τα είπαμε και τα ξανάπαμε· λοιπόν, ας μη γινόμαστε κουραστικοί. Ας θυμηθούμε απλώς τον Τσώρτσιλ που κατάλαβε τη χρησιμότητα των Λατινικών (και σε ένα βαθμό των Ελληνικών), ευθύς μόλις τον συνεπήρε η “ανεμοζάλη” του πολιτικού βίου της Μεγάλης Βρεταννίας.

Και σήμερα εμείς τι κάνουμε; Τα φορτώνουμε όλα στην Τεχνητή Νοημοσύνη! Σε αυτήν και μόνο αναθέτουμε πια την επίλυση των κάθε λογής και υφής προβλημάτων μας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη όμως λειτουργεί κυρίως βάσει συνειρμών – και αυτό προσδίδει στις απαντήσεις της χαρακτήρα επικινδύνως σφαλερό. Επιπλέον, η από μέρους μας απολάκτιση της ικανότητας του σκέπτεσθαι μάς υποβιβάζει σε θέση υπηρέτη των μηχανημάτων, ενώ κανονικά αυτά θα έπρεπε εμάς να υπηρετούν.

Τελοσπάντων… Όπως έλεγαν και ξαναέλεγαν οι Παππούδες μας, όλα τα μεγάλα προβλήματα είναι υφής πολιτικής. Και αυτό, επειδή σύμφωνα με τη διαπίστωση του Φωτίου, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κατά το δεύτερο μισό του 9ου αιώνα, “οι υπήκοοι μιμούνται τα ήθη των αρχόντων”· και αυτό σημαίνει ότι το κάθε πολιτικό καθεστώς δημιουργεί ιδιαίτερο τύπο ανθρώπου, στον οποίο και βασίζεται.

Ο άνθρωπος της Αγοράς εχθρεύεται τη σκέψη

Σήμερα η πολιτικοκοινωνική κατάσταση που έχει διαμορφωθεί/επιβληθεί στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη μας ασφυκτικώς διέπεται από τους “Νόμους της Αγοράς”. Και την ουσία των “Νόμων” αυτών, πολύ πριν από τους σημερινούς αναλυτές, οικονομολόγους, πολιτικούς κ.τ.λ., δηλαδή την εποχή που ακόμη κυκλοφορούσε η “Διάπλασις των Παίδων”, την είχε διατυπώσει ο φοβερός και τρομερός “Θείος Σκρουτζ” των περιοδικών της Ντίσνεϋ: “Τι μας χρειάζονται τα δάση; Να κοπούν αμέσως τώρα τα δέντρα και να σταλούν στα πριονιστήρια!”

Εν ολίγοις: Ο άνθρωπος της Αγοράς φτάνει στο σημείο, κυριολεκτικώς καταντάει να εχθρεύεται τη σκέψη. Ζει μόνο για τον εαυτό του, αποφεύγει την ουσιαστική κοινωνική αλληλεγγύη και ενδιαφέρεται “μόνο για πρακτικά πράγματα”. Θεωρεί πως θα είναι ευτυχισμένος, εάν αποκτήσει όσα κοινωνικώς τού προβάλλονται και με το – κατά κανόνα πονηρά επεξεργασμένο – γόητρό τους φαντασιακώς τον κατακλύζουν. Συνακολούθως, λησμονεί το ότι ο Χρόνος τα πάντα καταστρέφει και ότι στο τέλος καραδοκεί ο Θάνατος. Έτσι, τείνει να περιέλθει σε επίπεδο ζώου – και μάλιστα ζώου όχι σαν το δελφίνι ή ορισμένα είδη πιθήκων, αλλά σαφώς κατώτερο.

Τι δέον γενέσθαι; Τι άλλο; Αλλαγή – με το Α κεφαλαίο. Και αυτό σημαίνει όχι απλώς μεταβολή κομματική, πολιτική, κοινωνική μα κάτι πολύ βαθύτερο: Εσωτερική! Και αυτό, βέβαια, είναι δύσκολο αλλά όχι ανέφικτο. Όπως μας καταδεικνύει η Ιστορία, στο παρελθόν έχει επανειλημμένως και επιτυχώς επιχειρηθεί…