Η επιστήμη πηγή εξευγενισμού της ανθρωπότητας

Στον πυρήνα της, η επιστήμη απαιτεί μια δέσμευση προς την αλήθεια. Αυτή η δέσμευση δεν αφορά απλώς στη συσσώρευση γεγονότων, αλλά στην καλλιέργεια ενός πειθαρχημένου τρόπου σκέψης. Η επιστημονική μέθοδος απαιτεί από τα άτομα να αμφισβητούν τις υποθέσεις, να ελέγχουν υποθέσεις εργασίας και να αποδέχονται συμπεράσματα με κριτήριο την επιστημονική εγκυρότητα, και όχι την ατομική ευχαρίστηση ή τη φαντασία. Μια επιστημονική συνείδηση αποδίδει μεγαλύτερη αξία στην επιστημονική μεθοδολογία παρά στο εγώ οποιουδήποτε προσώπου.

Ο Ρώσος ορθόδοξος ιερέας, φιλόσοφος, θεολόγος, μαθηματικός, φυσικός και ηλεκτρολόγος μηχανικός, Πάβελ Φλορένσκι, αποφάνθηκε ότι, επειδή αμφότερες η επιστήμη και η θρησκεία είναι εγκεντρισμένες στην ιδέα της αλήθειας και καλλιεργούν τη ζήτηση της αλήθειας (με τον τρόπο τους η καθεμιά), η ενότητα της αλήθειας είναι το κύριο χαρακτηριστικό μιας εξευγενισμένης συνείδησης, ανεξαρτήτως των ιδιαιτεροτήτων της. Εξού και ο Φλορένσκι είδε τον κόσμο ως συμβολικό: η φυσική πραγματικότητα δείχνει προς βαθύτερα πνευματικά νοήματα (αφού, άλλωστε, οι φυσικοί νόμοι δεν είναι υλικά πράγματα οι ίδιοι, αλλά τρόποι και κανόνες οργάνωσης και λειτουργίας των υλικών πραγμάτων), και τα επιστημονικά γεγονότα δεν είναι απλώς δεδομένα (data), αλλά σημεία (signs) μιας ανώτερης τάξης.

Επίσης, χρησιμοποιώντας πλατωνική ορολογία, ο μεγάλος Γάλλος μαθηματικός, René Thom, αποφάνθηκε ως εξής: οι μορφές που παρατηρούμε στον κόσμο μας αποτελούν “σκιές” άλλων πραγμάτων, ανώτερων επιπέδων οργάνωσης της πραγματικότητας, που περιγράφονται με αυτό που στα μαθηματικά ονομάζουμε πολλαπλότητες (manifolds). Αυτές οι “σκιές” (παρατηρούμενες μορφές) είναι προσδιορισμένες από τα σύνορά τους, και τα σύνορα αυτών των μορφών είναι αυτό που στα μαθηματικά ονομάζουμε ιδιάζοντα σημεία (singularities). Αυτός είναι, άλλωστε, ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η όρασή μας.

Η ανάπτυξη της επιστημονικής συνείδησης οδηγεί στην επίγνωση ότι υπάρχει μια δομική συνέχεια μεταξύ της συνείδησης και του κόσμου. Αντί να ομιλούμε περί πραγματικότητας και συνείδησης, ομιλούμε περί της πραγματικότητας του κόσμου και της πραγματικότητας της συνείδησης. Η πραγματικότητα, λοιπόν, δεν είναι μία, αλλά είναι ενιαία. Η πραγματικότητα του κόσμου υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς (ρεαλισμός), αλλά μπορούμε να την κατανοήσουμε μόνο μέσα από διαφορετικές προοπτικές (προοπτικισμός). Υπάρχει ένας πραγματικός κόσμος, αλλά τον προσεγγίζουμε μέσα από διαφορετικές μερικές προοπτικές.

Όπως, λ.χ., όταν κοιτάζουμε ένα έργο τέχνης, ή γενικώς ένα τρισδιάστατο αντικείμενο, από διαφορετικές πλευρές ή οπτικές γωνίες. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο αντικειμενιστικός ρεαλισμός οδηγεί ακουσίως σε μια μορφή ιδεαλισμού, υπό την έννοια ότι αντιμετωπίζει και προβάλλει μία επιμέρους προοπτική (μία μερική θέαση) σαν να ήταν η καθολική προοπτική. Αντιθέτως, ο αυθεντικός ρεαλισμός μπορεί να είναι μόνο προοπτικιστικός (όχι αντικειμενιστικός), και άρα, απαιτεί να μπορούμε να συγκρατήσουμε στον νου μας και να συνθέσουμε διαφορετικές προοπτικές.

Ποικιλία διαφορετικών προοπτικών

Αυτή η ποικιλία διαφορετικών προοπτικών δεν είναι μια πλαδαρή πολυλογία ούτε ένας περιττός πλεονασμός, διότι στην επιστήμη, μια προοπτική πρέπει να αποδείξει γιατί αξίζει να υπάρχει. Στο πλαίσιο της επιστήμης, μια προοπτική νομιμοποιείται επειδή (και μόνο εφόσον) έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί μια έγκυρη μερική θέαση της πραγματικότητας, και όχι επειδή, σε κάποια κοινωνικά πλαίσια, ο καθένας, φευ, δικαιούται να έχει τη γνώμη του. Η επιστημονική εργασία συχνά περιλαμβάνει μακρές περιόδους αβεβαιότητας, αποτυχίας και σταδιακής προόδου. Έτσι, καλλιεργεί ανθεκτικότητα και πειθαρχία. Η αφοσίωση στην κατανόηση πολύπλοκων προβλημάτων αντανακλά όχι μόνο διανοητική περιέργεια αλλά και βαθιά αίσθηση σκοπού.

Ανθρωπολογική βελτίωση και αξίες: Η επιστήμη και η λογική απελευθερώνουν τους ανθρώπους από τον φόβο, την άγνοια και τις ψευδαισθήσεις, αντικαθιστώντας τα με την κατανόηση του σύμπαντος (υλικού και πνευματικού). Ειδικότερα, η ενσωμάτωση της επιστημονικής κατανόησης στη μελέτη του ανθρώπου και της κοινωνίας μπορεί να οδηγήσει σε μια πιο ολοκληρωμένη και ηθική κοσμοθεωρία. Αυτή η σύνθεση υποδηλώνει ότι η επιστήμη δεν είναι αποκομμένη από τις αξίες, αλλά μπορεί να τις ενημερώνει και να τις εμπλουτίζει. Επιπροσθέτως, η ίδια η επιστήμη βασίζεται σε αξίες – τουλάχιστον (και προδήλως) σε αξίες γνωσιολογικής τάξης.

Δημόσια εκδήλωση-Παρουσίαση της “Επιστήμης Συστημάτων”

Με την ανωτέρω αυτοσυνειδησία, οι συντελεστές του βιβλίου “Επιστήμη Συστημάτων, Θεωρία Πολυπλοκότητας, και Οργάνωση”, θα παρουσιάσουμε αυτό το διεπιστημονικό σύγγραμμα σε μια ανοικτή, δημόσια εκδήλωση, που θα πραγματοποιηθεί στις 12 Μαΐου 2026, ώρα 18:30, στην αίθουσα εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ (οδός Ακαδημίας 20, Αθήνα), με συντονίστρια την Ειδική Γραμματέα της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας, καθηγήτρια-μαθηματικό Αθηνά Καλαμπόκα, και τη συμμετοχή άλλων επιστημόνων – είσοδος ελεύθερη.

Ελπίζουμε να είναι χρήσιμο στη μαθηματική κοινότητα, σε φοιτητές και ερευνητές τόσο των φυσικών όσο και των κοινωνικών επιστημών, σε μάνατζερς, σε αναλυτές, σε λήπτες πολιτικών και οικονομικών αποφάσεων, καθώς και σε όσους γενικώς επιζητούν μια επιστημονική προσπέλαση και κάρπωση της πραγματικότητας.