Η γεωπολιτική και το νόημα – Απάντηση στην κριτική περί “ψυχοπολιτικής μπουρδολογίας”

Ομολογώ ότι βρίσκω θεμιτή –και συχνά αναγκαία– την αυστηρή κριτική, ιδιαίτερα όταν αφορά στη χρήση εννοιών που μεταφέρονται από ένα επιστημονικό πεδίο σε ένα άλλο. Ωστόσο, η γενικευμένη απαξίωση μιας προσέγγισης, ή η προσφυγή σε ad hominem επιθέσεις κατά του εκφραστή της, δεν συνιστούν κατ’ ανάγκην και την αναίρεσή της.

Η βασική μου θέση είναι απλή: Η γεωπολιτική δεν μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς αν αποκοπεί από τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες νοηματοδοτούν την ύπαρξή τους. Τα κράτη δεν είναι αφηρημένες μηχανές συμφερόντων ή μάλλον δεν είναι μόνον αυτό. Είναι συλλογικά υποκείμενα που συγκροτούνται μέσα από ταυτότητες, αφηγήσεις, τραύματα, αξίες και συλλογικές κοινωνικές αναπαραστάσεις. Αν αυτό παραλειφθεί, η ανάλυση μπορεί να περιγράφει κινήσεις, αλλά δυσκολεύεται να εξηγήσει γιατί αυτές οι κινήσεις συμβαίνουν.

Η προβληματική αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη ο Arthur Koestler, από το μακρινό 1945, με το σχήμα “Κομισάριος και Γιόγκι”, το οποίο υιοθέτησα στην εν λόγω εκπομπή, επιχείρησε να αποτυπώσει τη διάκριση ανάμεσα σε μια εργαλειακή, ορθολογική πολιτική λογική και σε μια δράση που εδράζεται σε πίστη, αποστολή και εσωτερική βεβαιότητα. Δεν πρόκειται για απόλυτη διχοτόμηση, αλλά για μια αναλυτική διάκριση που αναδεικνύει μια υπαρκτή ένταση: ότι δεν σχετίζονται με τον ίδιο τρόπο όλοι οι δρώντες με την ισχύ.

Ψυχοπολιτική και γεωπολιτική στη σύγχρονη σκέψη

Στη σύγχρονη σκέψη, η διάσταση αυτή επανέρχεται με άλλους όρους. Ο Byung-Chul Han, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τεχνών του Βερολίνου, στο δοκίμιο του “Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power” περιγράφει την “ψυχοπολιτική” ως μορφή εξουσίας που δρα στο επίπεδο της εσωτερικότητας, διαμορφώνοντας αντιλήψεις και επιθυμίες. Ο Gabor Maté, από την πλευρά του, έχει δείξει πώς το τραύμα και οι τρόποι ανταπόκρισης σε αυτό, όπως η υπεραναπλήρωση, μπορούν να διαμορφώσουν συμπεριφορές όχι μόνο ατομικά, αλλά και συλλογικά.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να προστεθεί μια ακόμη διάσταση, η οποία φωτίζει βαθύτερα τη σχέση ισχύος, νοήματος και της σύγχρονης δυτικής συνθήκης. Ήδη από την ψυχαναλυτική και κοινωνικοφιλοσοφική παράδοση, ο Erich Fromm είχε επισημάνει ότι η αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου από αυθεντικές σχέσεις και μορφές “ανήκειν” οδηγεί συχνά σε μια φυγή προς την κυριαρχία και τον έλεγχο. Στο έργο του The Sane Society, περιγράφει πώς η αδυναμία για ουσιαστική σύνδεση μετατρέπεται σε ανάγκη επιβολής: όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί να σχετιστεί, επιδιώκει να κυριαρχήσει.

Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη Δύση, όπου η συστηματική αποδυνάμωση των συλλογικών ταυτοτήτων και των σταθερών μορφών νοήματος έχει οδηγήσει σε μια διάχυτη εμπειρία αποσύνδεσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η συμβολή του Gabor Maté είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική: το τραύμα δεν αφορά μόνο γεγονότα, αλλά τη ρήξη της σχέσης, το γεγονός ότι το άτομο δεν είδε, δεν κατανοήθηκε, δεν κρατήθηκε. Σε κοινωνίες που συστηματικά αποτυγχάνουν να καλύψουν βασικές ανθρώπινες ανάγκες σύνδεσης, αυτή η αποσύνδεση γενικεύεται και μετατρέπεται σε δομικό χαρακτηριστικό. Οι συμπεριφορές που ακολουθούν δεν είναι παρά προσπάθειες ρύθμισης αυτού του κενού.

Η ανάγνωση αυτή εμβαθύνεται περαιτέρω μέσα από τη λακανική σκέψη. Ο Jacques Lacan ανέδειξε ότι το υποκείμενο συγκροτείται γύρω από μια θεμελιώδη έλλειψη, η οποία δεν μπορεί ποτέ να πληρωθεί πλήρως, αλλά μόνο να μετατοπίζεται μέσα από επιθυμίες και συμβολικές ταυτίσεις. Όταν αυτή η έλλειψη δεν μπορεί να αρθρωθεί μέσα από σχέσεις και νόημα, μεταφράζεται συχνά σε μια επιτακτική ανάγκη ελέγχου του Άλλου.

Η ισχύς σε αυτή την προοπτική, λειτουργεί ως φαντασιακή πλήρωση ενός κενού που παραμένει δομικά ανεκπλήρωτο. Αν αυτή η δυναμική μεταφερθεί στο συλλογικό επίπεδο, τότε η έμφαση της Δύσης στην τεχνολογική, στρατιωτική και συστημική υπεροχή δεν μπορεί να ιδωθεί αποκλειστικά ως ορθολογική στρατηγική επιλογή. Μπορεί να ιδωθεί και ως σύμπτωμα: μιας προσπάθειας να ρυθμιστεί ένα βαθύτερο έλλειμμα σχέσης μέσω της ισχύος. Σε αυτή την προοπτική, η ισχύς δεν είναι απλώς επιλογή. Είναι τραυματική ανταπόκριση, είναι ρύθμιση.

Άδικη κριτική από τον κ. Παπαμιχαήλ

Με αυτήν την έννοια, όταν επιχειρώ να περιγράψω τη σύγκρουση όχι μόνο ως αντιπαράθεση ισχύος, αλλά και ως σύγκρουση διαφορετικών τρόπων νοηματοδότησης, δεν προτείνω μια αυθαίρετη “ψυχολογικοποίηση”. Προτείνω ένα συμπληρωματικό επίπεδο ανάλυσης. Η ένσταση ότι τέτοιες προσεγγίσεις είναι υπεραπλουστευτικές θα είχε μεγαλύτερη βαρύτητα αν συνοδευόταν από μια εναλλακτική ερμηνευτική πρόταση. Διότι το ζητούμενο δεν είναι να απορρίψουμε τα σχήματα, αλλά να τα βελτιώσουμε.

Θα περίμενε κανείς ότι μια κριτική από έναν εκλεκτό επιστήμονα της Ψυχολογίας, όπως ο σεβαστός καθηγητής κ. Παπαμιχαήλ, θα άνοιγε έναν απαιτητικό διάλογο –όπως σε ένα ποσοστό το πράττει– και θα απέφευγε χαρακτηρισμούς που ανήκουν περισσότερο στο πεδίο κάποιας καφενειακής ρητορικής, παρά της επιστημονικής αντιπαράθεσης. Με λυπεί αυτό. Ωστόσο, δεν ισχυρίζομαι ότι η προσέγγισή μου είναι πλήρης. Ισχυρίζομαι, όμως, ότι επιχειρεί να απαντήσει σε ένα πραγματικό ερώτημα: γιατί σε ορισμένες συγκρούσεις η ισχύς δεν αρκεί για να εξηγήσει τη διάρκεια και την ένταση. Σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις αποκτούν ολοένα και περισσότερο υπαρξιακά χαρακτηριστικά, η παράκαμψη του νοήματος δεν αποτελεί ένδειξη αυστηρότητας. Αποτελεί, μάλλον, περιορισμό της ίδιας της ανάλυσης.

Με κάθε ειλικρίνεια, η πρόθεσή μου δεν είναι να αντιπαρατεθώ με τον κ. Παπαμιχαήλ, αλλά να συμβάλω σε έναν διάλογο που θεωρώ αναγκαίο. Αν κάτι επιχείρησα να αναδείξω, είναι ότι η κατανόηση της πολιτικής, όπως και κάθε ανθρώπινης πράξης, δεν εξαντλείται στην επιβολή επιχειρημάτων, αλλά προϋποθέτει και μια διάθεση σχέσης με αυτό που ο άλλος προσπαθεί να εκφράσει. Ίσως, λοιπόν, και ο τρόπος που συζητούμε να αποτυπώνει κάτι βαθύτερο: άλλοι αναζητούν την επικράτηση μιας θέσης, και άλλοι την κατανόηση μιας πραγματικότητας. Και η διαφορά αυτή, ενίοτε, είναι πιο αποκαλυπτική από τα ίδια τα επιχειρήματα.

Από την πλευρά μου, επιλέγω να παραμείνω σε μια λογική κατανόησης και σύνδεσης, με την ελπίδα ότι ακόμη και μέσα στη διαφωνία, μπορεί να υπάρξει κάτι περισσότερο από “αντιπαράθεση ισχύος”: μια πραγματική ανθρώπινη και σεβαστική συνάντηση που όλοι μας έχουμε ανάγκη, ιδιαίτερα στην πατρίδα μας.

 

---

Ο Αντώνης Ανδρουλιδάκης είναι αναπτυξιακός και κοινωνικός ψυχολόγος, συγγραφέας και διδάσκων στο πανεπιστήμιο Neapolis της Κύπρου.