Η Κίνα επενδύει στην Αρχαία Ελλάδα κι όχι στη Δύση

Σε τελετή στην Αθήνα, το 2023, Κινέζος αντιπρόεδρος παρέδωσε επιστολή του Σι Τζινπίνγκ, τονίζοντας ότι Κίνα και Ελλάδα “λαμπυρίζοντας η μία απέναντι στην άλλη από τις άκρες της Ευρασίας” οφείλουν να προωθήσουν την αμοιβαία μάθηση. Μέσα από αυτή την προσέγγιση διατυπώνεται και μια βασική ιδεολογική διάκριση της κινεζικής στρατηγικής: η σύγχρονη Δύση διαφοροποιείται από τον αρχαίο δυτικό κόσμο της Ελλάδας και της Ρώμης. Η πρώτη αντιμετωπίζεται ως ιδεολογικός αντίπαλος. Ο δεύτερος μπορεί να γίνει πολιτιστικός σύμμαχος.

Τον Νοέμβριο του 2024, την ημέρα των προεδρικών εκλογών στις ΗΠΑ, ο Βρετανός καθηγητής, Τιμ Γουίτμαρς, έφτασε στο Πεκίνο, εξαντλημένος από το jet lag. Βρισκόταν στη μέση του ακαδημαϊκού εξαμήνου στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, όπου κατέχει την διακεκριμένη έδρα Regius του καθηγητή Ελληνικών. Ταξίδεψε ως την άλλη άκρη του κόσμου και τον φιλοξένησαν σε ξενοδοχείο πέντε αστέρων για το πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριο Κλασικών Σπουδών. Αυτό που ακολούθησε, έγραψε αργότερα, ήταν «το πιο παράξενο και σημαντικό γεγονός» της ακαδημαϊκής του καριέρας.

Το επόμενο πρωί, ο Γουίτμαρς βρισκόταν βόρεια του Πεκίνου, στο πολυτελές διεθνές συνεδριακό κέντρο της λίμνης Γιαντσίνγκ. Ο χώρος, μέρος ενός κατασκευαστικού έργου σχεδόν έξι δισεκατομμυρίων δολαρίων, είχε φιλοξενήσει στο παρελθόν τη σύνοδο Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού (APEC). Ο Γουίτμαρς οδηγήθηκε σε μια αίθουσα με εξέχοντες προσκεκλημένους, ανάμεσά τους και η Λίνα Μενδώνη, υπουργός Πολιτισμού της Ελλάδας. Ο πολιτικός που προήδρευε ήταν ένας από τους στενότερους συνεργάτες του Σι Τζινπίνγκ: ο επικεφαλής προπαγάνδας της Κίνας, Λι Σουλέι. Ο Λι αντάλλαξε χειραψίες με τον Γουίτμαρς και τυπικές φιλοφρονήσεις με τους υπόλοιπους προσκεκλημένους.

Η ομιλία του καθηγητή

Μόνο όταν Βρετανός καθηγητής οδηγήθηκε στην κεντρική αίθουσα, κατάλαβε ότι είχε εμπλακεί σε ένα γεωπολιτικό γεγονός και σε ένα απλό ακαδημαϊκό συνέδριο, όπως το χαρακτήρισε αργότερα. Διοργανωτές ήταν τα υπουργεία Πολιτισμού της Κίνας και της Ελλάδας. Μέσα στην αίθουσα, περίπου στο μέγεθος ενός γηπέδου ποδοσφαίρου, κάθονταν εκατοντάδες άνθρωποι: Πρέσβεις, πολιτικοί και πανεπιστημιακοί.

Στο βήμα, ο Λι διάβασε επιστολή του Σι Τζινπίνγκ, στην οποία ο Κινέζος ηγέτης περιέγραφε την αρχαία Ελλάδα και την Κίνα ως δύο πολιτισμούς που διαμόρφωσαν την εξέλιξη της ανθρωπότητας από αντίθετες πλευρές της Ευρασίας. Ο Σι ενθάρρυνε την πολιτιστική ανταλλαγή και ανακοίνωσε τη δημιουργία Κινεζικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.

Εκεί, ο Γουίτμαρς, συνειδητοποίησε ότι είχε ετοιμάσει λάθος ομιλία. Μετά την είσοδο του Τραμπ στην πολιτική, που ενθάρρυνε φασιστικές και ακροδεξιές ομάδες, οι οποίες χρησιμοποιούσαν ρωμαϊκά σύμβολα σε συγκεντρώσεις, ο Γουίτμαρς και άλλοι επιστήμονες είχαν αρχίσει να απορρίπτουν μια παραδοσιακή αντίληψη του κλάδου τους, δηλαδή, την ιδέα μιας σκυτάλης που περνά μέσα στους αιώνες από έναν ομοϊδεάτη σε έναν άλλον.

Στην ομιλία του υποστήριξε ότι τα αρχαία κείμενα δεν προέρχονται από κάποιο διαχρονικό πολιτισμικό κέντρο και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται έτσι. Η Κλασική Ελλάδα, είπε στους Κινέζους και Έλληνες αξιωματούχους, είναι μια επινόηση των ίδιων των αρχαίων Ελλήνων. Δύο μήνες αργότερα, ο Γουίτμαρς αναρωτιόταν μήπως είχε δώσει άθελά του μια προειδοποίηση προς την Κίνα. Ίσως τελικά ήταν η σωστή ομιλία, είπε.

Η κινεζική στροφή στα κλασικά

Το Παγκόσμιο Συνέδριο Κλασικών Σπουδών είχε όλα τα χαρακτηριστικά ενός πολιτικού θεάματος, με στόχο να ενισχύσει την εκτίμηση για τον κινεζικό πολιτισμό στο εξωτερικό. Ωστόσο, ο Λι και άλλοι μελετητές, πολλοί από τους οποίους θυμούνται μια εποχή κατά την οποία οι ίδιες οι πνευματικές τους παραδόσεις καταγγέλλονταν από τον Μάο Τσετούνγκ ως “φεουδαρχικά απομεινάρια”, εξέφραζαν επίσης ειλικρινή θαυμασμό για τα δυτικά κλασικά κείμενα. Ένας από τους βασικούς ομιλητές ήταν ο Λιου Σιαοφένγκ, ένας από τους σημαντικότερους μεταφραστές της αρχαίας ελληνικής σκέψης στα κινεζικά. Το επίσημο θέμα του συνεδρίου ήταν η “αμοιβαία μάθηση”.

Ο ενθουσιασμός για τα δυτικά κλασικά στην Κίνα δεν προέρχεται μόνο από την κορυφή της εξουσίας, αλλά και από τη βάση. Πριν οι ΗΠΑ απειλήσουν να ανακαλέσουν τις φοιτητικές βίζες Κινέζων, σχεδόν 300.000 Κινέζοι φοιτούσαν κάθε χρόνο σε αμερικανικά πανεπιστήμια. Χιλιάδες από αυτούς μάθαιναν αρχαία ελληνικά και λατινικά. Πολλοί που επέστρεψαν στην Κίνα έφεραν μαζί τους τη δυτική εκπαίδευση και τις μεθόδους τους, ωθώντας τα πανεπιστήμια να βρουν τρόπους να αξιοποιήσουν τις δεξιότητές τους. Παρά το γεγονός ότι ξένα σχολικά βιβλία απαγορεύονται και τα κρατικά μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν συχνά τις δυτικές κοινωνίες ως χαοτικές και βίαιες, τα κινεζικά πανεπιστήμια προσλαμβάνουν ειδικούς στις ελληνορωμαϊκές κλασικές σπουδές.

Ένα πανεπιστήμιο στο Πεκίνο ολοκλήρωσε νέα μετάφραση του Πλάτωνα. Ένα άλλο ίδρυσε ερευνητικό κέντρο, που συγκρίνει αρχαία κινεζικά κείμενα με ελληνικά και λατινικά. Ο λόγος για αυτόν τον ενθουσιασμό ποικίλλει, αλλά πολλοί συμφωνούν ότι, οι κινεζικές αρχές βλέπουν τα δυτικά κλασικά ως συμπλήρωμα της πολιτικής τους ιδεολογίας. Τα τελευταία χρόνια, ο Κινέζος πρόεδρος, Σι Τζινπίνγκ, έχει θέσει την πολιτιστική αυτοπεποίθηση ως βασικό στοιχείο εθνικής πολιτικής, δηλαδή την υπερηφάνεια για τις κινεζικές παραδόσεις και αξίες.

Σε όλη την Κίνα δημιουργούνται αρχαιολογικά μουσεία, ανακαινίζονται χωριά ώστε να μετατραπούν σε “αρχαίες πόλεις”, ενώ τα πανεπιστήμια συγκεντρώνουν μελέτες αρχαίων κειμένων σε νέα τμήματα κλασικών σπουδών. Το 2024, το Πανεπιστήμιο Renmin έγινε το πρώτο στην Κίνα που προσέφερε προπτυχιακό πρόγραμμα στις κινεζικές κλασικές σπουδές. Το ίδιο έτος, το Πανεπιστήμιο Σιτσουάν άνοιξε νέο τμήμα με στόχο να εκπαιδεύσει φοιτητές, που θα είναι εξοικειωμένοι τόσο με την κινεζική, όσο και με τη δυτική γνώση. Όπως είπε ο Μάρτιν Κερν, σινολόγος στο Πρίνστον: «Όταν η Κίνα κοιτά τον κόσμο, θέλει να μοιάσει στην Ελλάδα. Η Ελλάδα είναι για την Ευρώπη ό,τι είναι η Κίνα για την Ανατολική Ασία. Εσείς έχετε τον Σωκράτη, εμείς έχουμε τον Κομφούκιο».

Οι κλασικοί της Δύσης σε κρίση

Στη Δύση, αντίθετα, οι κλασικές σπουδές βρίσκονται σε κρίση. Τα τελευταία χρόνια, δεκάδες πανεπιστήμια έχουν κλείσει τα τμήματα κλασικών σπουδών τους ή τα έχουν συγχωνεύσει με άλλες ανθρωπιστικές επιστήμες. Έτσι, πολλοί δυτικοί κλασικιστές κοιτούν την αναγέννηση των κλασικών στην Κίνα με θαυμασμό, αλλά και επιφυλακτικότητα.

Ο Κινέζος μελετητής, Χε Γιανξιάο, ερωτεύτηκε τα κλασικά, όταν διάβασε κινεζική μετάφραση της Οδύσσειας στο λύκειο. Αρχικά αναζητούσε αναφορές στη δουλεία, σαν καλός μαρξιστής, όπως είπε, αλλά σύντομα μαγεύτηκε από την ιστορία. Έμαθε μόνος του αρχαία ελληνικά και αργότερα σπούδασε στις ΗΠΑ. Εκεί συνάντησε τις έντονες ιδεολογικές διαμάχες γύρω από τις κλασικές σπουδές: Kατηγορίες ότι συνδέονται με λευκή υπεροχή, συζητήσεις για φυλή και αποικιοκρατία και προσπάθειες να απομακρυνθούν η Ελλάδα και η Ρώμη από το επίκεντρο της ιστορίας.

Για ορισμένους Κινέζους μελετητές αυτές οι εξελίξεις φαίνονταν παράξενες, έως και παράλογες. Ο Γιανξιάο προσπαθεί να γεφυρώσει τις δύο προσεγγίσεις. Μελετά τις σχέσεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με την Ανατολική Ασία και δείχνει ότι οι πολιτισμοί της Ευρασίας ήταν πολύ πιο αλληλένδετοι από όσο πιστεύεται. Για τον Γιανξιάο, η αρχαιότητα δεν είναι ένας καθαρός δυτικός πολιτισμός αλλά ένα υβρίδιο Ανατολής και Δύσης.

Παρά την υπερηφάνεια του για το ενδιαφέρον της Κίνας, ο Γιανξιάο νιώθει και αμηχανία. Το κινεζικό κράτος προωθεί μια εικόνα των κλασικών ως πηγή διαχρονικής σοφίας και εθνικής δύναμης. Αλλά η εμπειρία του στη Δύση τον έχει διδάξει ότι η ιστορία είναι πιο σύνθετη. Όπως είπε ο Γουίτμαρς: «Όταν μελετάς τα κλασικά, η συνοχή είναι ψευδαίσθηση. Είναι περισσότερο σαν ένα χαοτικό μωσαϊκό που προσπαθούμε να συναρμολογήσουμε. Στο τέλος ενός συνεδρίου στη Φιλαδέλφεια, ο Γιανξιάο παραδέχτηκε ότι δεν ξέρει πού θα ζήσει στο μέλλον, στην Κίνα ή στη Δύση. Ωστόσο, ένιωθε ότι ανήκει στην κοινότητα των κλασικιστών. Ανάμεσα στους κλασικιστές, είπε, αισθάνομαι απολύτως σαν στο σπίτι μου».