Κόκκινη Μηλιά: Από τον οθωμανικό μύθο στη σύγχρονη στρατηγική κουλτούρα

Οι πρώτες συστηματικές μνείες της Kızıl Elma εντοπίζονται τον 15ο αιώνα, ιδίως γύρω από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Αρχικά, η “Κόκκινη Μηλιά” (Kızıl Elma) ταυτίστηκε με την ίδια την Πόλη ως ύψιστο έπαθλο της οθωμανικής επέκτασης. Μετά το 1453, όμως, ο συμβολικός προορισμός μετατέθηκε, άλλοτε προς τη Ρώμη, ως έδρα της καθολικής χριστιανοσύνης, και άλλοτε προς τη Βιέννη, ιδίως κατά τις εκστρατείες του 16ου και 17ου αιώνα.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι η κινητικότητα του συμβόλου. Η Kızıl Elma δεν αποτελεί σταθερό τόπο, αλλά “μετακινούμενο ορίζοντα”. Μόλις ένας στόχος προσεγγιστεί ή κατακτηθεί, ο επόμενος αναδύεται. Έτσι, το σύμβολο αποτρέπει τη στασιμότητα και διατηρεί ενεργό το επεκτατικό δυναμικό της εξουσίας. Στην τουρκική παράδοση, το “kızıl” (κόκκινο) συνδέεται με την κρατική ισχύ, το αίμα της μάχης και τη νίκη. Το “μήλο”, ως σφαιρική μορφή, παραπέμπει στην οικουμένη.

Η αναλογία με τον βυζαντινό globus cruciger – τη σφαίρα που κρατούσαν οι αυτοκράτορες ως ένδειξη παγκόσμιας κυριαρχίας και η οποία απεικονίζεται σε μνημεία, όπως η Αγία Σοφία, είναι μορφολογικά και ιδεολογικά εντυπωσιακή, έστω και χωρίς ρητή τεκμηρίωση άμεσης επιρροής. Παράλληλα, η τουρκομογγολική πολιτική θεολογία της Κεντρικής Ασίας, ιδίως η παράδοση του Τζένγκις Χαν, θεμελίωνε την παγκόσμια κυριαρχία ως θεϊκή εντολή υπό τον Ουρανό (Tengri). Ο ηγεμόνας κατείχε το “kut”, δηλαδή τη μεταφυσική νομιμοποίηση εξουσίας.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία συνδύασε τη ρωμαϊκή οικουμενικότητα με τον κεντρασιατικό μεσσιανισμό, συγκροτώντας ένα σύνθετο ιδεολογικό υπόβαθρο, όπου η Kızıl Elma λειτουργούσε ως αέναος τελικός σκοπός. Στον 20ό αιώνα, η έννοια μεταβαίνει από αυτοκρατορικό-ισλαμικό πλαίσιο σε εθνοκεντρικό. Ο Ziya Gökalp ενσωμάτωσε την Kızıl Elma στο ιδεολογικό οπλοστάσιο του παντουρκισμού. Ο στόχος δεν ήταν πλέον η κατάκτηση μιας πρωτεύουσας της χριστιανικής Δύσης, αλλά η πολιτισμική και πολιτική σύγκλιση του τουρκικού κόσμου. Το σύμβολο απέκτησε εθνοφυλετική διάσταση και προσαρμόστηκε στη λογική του εθνικού κράτους.

Στη ρητορική του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, η Kızıl Elma εμφανίζεται ως “μεγάλος εθνικός στόχος”, συνδεδεμένος με επετειακές χρονολογίες και αφηγήματα ιστορικής συνέχειας. Δεν πρόκειται για συγκεκριμένο εδαφικό σχέδιο, αλλά για πλαίσιο κινητοποίησης κοινωνίας και ενόπλων δυνάμεων γύρω από μια ιδέα αποστολής. Η πιο χαρακτηριστική σύγχρονη υλοποίηση είναι το μη επανδρωμένο μαχητικό αεροσκάφος Bayraktar Kızılelma. Η ονοματοδοσία του δεν είναι επικοινωνιακό τέχνασμα, αποτελεί συνειδητή πολιτισμική επαναφόρτιση.

Ποια η σημασία της Kızıl Elma

Η “Κόκκινη Μηλιά” μετατρέπεται από γεωγραφικό σύμβολο σε τεχνολογικό ορόσημο. Η επιδίωξη παγκόσμιας εμβέλειας αποδίδεται πλέον μέσω αμυντικής βιομηχανίας, στρατηγικής αυτονομίας και προβολής ισχύος. Η Kızıl Elma λειτουργεί σήμερα ως υπόστρωμα στρατηγικής νοοτροπίας. Δεν επιβάλλει αναγκαστικά συγκεκριμένη κατεύθυνση επέκτασης, αλλά αρνείται τη λογική του “κορεσμού”. Η Τουρκία δεν παρουσιάζει την ισχύ της ως επαρκή και τελική. Την εντάσσει σε διαρκή πορεία αναβάθμισης. Έτσι, πρωτοβουλίες περιφερειακής διείσδυσης, πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής και αμυντικής αναβάθμισης αποκτούν ιδεολογική συνοχή.

Για την ελληνική ανάλυση, το κρίσιμο δεν είναι αν η Kızıl Elma αντιστοιχεί σε άμεσο αναθεωρητικό σχέδιο. Είναι ότι παράγει αφήγημα ανθεκτικότητας. Επιτρέπει στην πολιτική ηγεσία να ερμηνεύει επιτυχίες και αποτυχίες ως στάδια μιας μακράς ιστορικής διαδρομής. Ένα τέτοιο σχήμα ενισχύει την κοινωνική συνοχή σε περιόδους πίεσης και διευρύνει τα περιθώρια στρατηγικού ρίσκου. Συνεπώς, η Kızıl Elma δεν αποτελεί “χάρτη πορείας”, αλλά καθρέφτη αυτοαντίληψης. Φανερώνει πώς η Τουρκία εγγράφει τον εαυτό της στην Ιστορία, δηλ. ως δύναμη με αποστολή, που δεν εξαντλείται σε μια γενιά ή σ’ ένα σύνορο. Για όποιον επιχειρεί νηφάλια στρατηγική αποτίμηση, αυτή η διάσταση είναι καθοριστική.