Με πυξίδα την αυτονομία…

Για εμένα δεν υπάρχει ξεχωριστά – μοντέρνα τέχνη με την πρωτοπόρα πρακτική της αυτονόμησής της και ξεχωριστά η θεωρία. Είναι ένα και το αυτό, χωρίς μάλιστα, σύμφωνα και με τον Γκάνταμερ, να έχει σημασία ή κάποια προτεραιότητα η μια ή η άλλη κτλ. Εξάλλου, στη συνέχεια του Γκράμσι της φυλακής μάθαμε, συνειδητοποιήσαμε ότι οι αντινομίες του συστήματος, τις οποίες καλείται να υπερβεί η αισθητοκαλλιτεχνική και η κοινωνικοπολιτική πράξη, είναι τέτοιες που δεν έχει σημασία τίποτα άλλο παρά μόνο αυτή η ίδια συνειδητή πρακτική ξεπεράσματός τους σε επίπεδο τουλάχιστον μορφών, και μάλιστα ιδιαίτερα μετά το 1956 που η διαδικασία ενσωμάτωσης του υποκειμένου, του ανθρώπου, της τέχνης και της κουλτούρας στην καταπιεστική βιομηχανία της κουλτούρας και στο σύστημα γενικότερα ήταν μια έντονη αντιφατική όσο και διαλεκτική διαδικασία-κατάσταση πλέον για την πρωτοπορία1.

Όταν επέστρεψα στα μέσα του 1989 στην Ελλάδα και άρχισα να διδάσκω στο Πολυτεχνείο Κρήτης διαπίστωσα ότι υπήρχε ακόμη ισχυρό το κριτικό ρεύμα ακόμη και στο Παν/μιο σε επίπεδο καθηγητών αλλά και φοιτητών, σε αντίθεση με τη Γαλλία, που είχε πλέον  τελειώσει. Ένας φτωχός αριστερός τρεϊντγιουνισμός υπήρχε ακόμη στη Γαλλία 1*, σε τέτοιο βαθμό που σε απέτρεπε από την όποια βαθύτερη, ουσιαστικότερη και ανθρωπιστική αναζήτηση ή θεωρητικοποίηση.

Έτσι  βρήκα πρόσφορο έδαφος για την προβληματική που είχα συγκροτήσει με τον Ρεβώ ντ’ Αλλόν, τον Βεμπέρ και τον Σατλέ, όσο ζούσε,  και είχα αρχίσει να παρουσιάζω στο Ε΄ Πανιόνιο συνέδριο «Αργοστόλι», στην Αθήνα (Σπίτι της Κύπρου, μετά την έκδοση του βιβλίου μου, Ιδεολογική κριτική και αισθητική, στο Πανεπιστήμιο Paris 8 (στο Τμήμα Εφαρμοσμένων Εικαστικών Τεχνών) και στους ελληνικούς κύκλους στο Παρίσι: συζητήσεις σε στρογγυλά τραπέζια ελληνικών φορέων για την ιδεολογία, κίνηση για την υποστήριξη του ΚΑΠΑ, παρεμβάσεις σε φοιτητικούς συλλόγους, σε διαλέξεις μεγάλων επώνυμων ελλήνων καθηγητών: Πουλαντζάς, Καστοριάδης, Αξελός κ.α., στο Ελληνικό σπίτι και στη  Cité Universitaire,  κ.α.

Έρευνα στην Ελλάδα

Από την άλλη, έπαιξε αναμφίβολα καθοριστικό ρόλο και η έκδοση αυτού του βιβλίου μου,  το οποίο προκάλεσε τότε μεγάλη αίσθηση, και ουσιαστικά έθεσε τις βάσεις για την όλη προσπάθειά μου, και στη συνέχεια στην Ελλάδα: Οργάνωση στρογγυλών τραπεζιών με το Πάμπλο και τον Παγουλάτο πριν μπω στο Πολυτεχνείο, δημοσιεύσεις σε περιοδικά και εφημερίδες κ.α. Έτσι σιγά-σιγά συγκρότησα τη νέα προβληματική μου:

Νέα κριτική θεωρία και πράξη, χωρίς να χρησιμοποιώ ακόμη αυτόν τον όρο. Από όταν μπήκα στο Πολυτεχνείο Κρήτης ενέτεινα και συστηματοποίησα την  όλη θεωρητική προσπάθειά μου, και τρία περίπου χρόνια, σε συνδιασμό και με τα μαθήματά μου στο Ελληνογαλλικό κολλέγιο γραφικών τεχνών  στην Πλάκα ιστορίας και θεωρίας της μοντέρνας τέχνης. Κινούμενος ουσιαστικά σε δύο επίπεδα συγχρόνως, η όλη νέα θεωρητικοποίησή μου έγινε πλέον μια νέα αυτοτελής οντότητα.

Στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου από το 1993 και μετά συστηματοποίησα, εμβάθυνα, διεύρυνα την όλη απόπειρα: Άρθρα, διαλέξεις, εισηγήσεις, βιβλία από ένα σημείο και μετά κατέγραφαν και συγκεκριμενοποιούσαν την όλη εκτεταμένη έρευνα και διδασκαλία μας: Κοινωνία, τέχνη, ιδεολογία, πολιτισμός στις μεταξύ τους διαλεκτικές θεωρητικοποιούνται συνέχεια και υπό διαφορετικές κριτικές πάντοτε οπτικές, διαμορφώνοντας έτσι συνεχώς μικρές στην αρχή και μεγαλύτερες στη συνέχεια συνθέσεις, με πρωταρχική πάντοτε την κοινωνική και ιδεολογική κριτική διάσταση.

Από τα μέσα δε της δεκαετίας του 1990 που ενέσκυψε η παγκοσμιοποίηση ανασυγκρότησα το όλο ήδη σύνθετο μοντέλο μου προς τη συστηματική κριτικής της παγκοσμιοποίησης. Και σε αυτό το νέο ουσιαστικά σχέδιο κριτικών θεωρητικών ερευνών, σε συνδιασμό με την ανάδυση και του σοβαρού κριτικού ρεύματος της αντιπαγκοσμιοποίησης και στη Γαλλία, το οποίο παρακολουθώ λεπτομερώς και συστηματικά, βρίσκω ανταπόκριση στο χώρο της προοδευτικής διανόησης, μέσα και έξω από το Πανεπιστήμιο, αλλά κυρίως σε επίπεδο φοιτητών.

Η προοδευτική κριτική σκέψη στη χώρα μας, στη συνέχεια και κληρονομιά του ιστορικού κινήματος του μεταπολεμικού, του φοιτητικού κινήματος της εποχής της χούντας και της μεταπολίτευσης διατηρούνταν και κρατούσε ακόμη καλά, παρά τη μεταμοντέρνα υστερία και τη διάδοση της νεοαντιδραστικής ιδεολογίας αντιάνθρωπος, ιδίως στη Γαλλία. Νέα άρθρα, νέες διαλέξεις, νέα στρογγυλά τραπέζια, νέες εκδόσεις: Και φθάνουμε στην κρίση και στα Μνημόνια. Νέα διεύρυνση και αναπροσαρμογή του μοντέλου, με βάση και το Εργαστήριο Καλλιτεχνικής Παιδείας και Εκπαίδευσης που έχομε ιδρύσει στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, και το οποίο δραστηριοποιούμε σε υπέρτατο βαθμό, με αναφορά και το μάθημά μου στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα του ΠΤΔΕ. 

Έτσι στη Ρόδο, στην Αθήνα, την Ζάκυνθο, στη Θεσσαλονίκη, στην Κεφαλονιά κ.α. οργανώνουμε συνέχεια εκδηλώσεις κ.τ.λ., επιστρατεύοντας όποιον μπορεί να εισφέρει κάτι στην αναγκαία νέα κριτική προβληματική που πρέπει να αναπτύξουμε. Όμως, ενώ είχαμε συνειδητοποιήσει τις υψηλές απαιτήσεις της έρευνας στις νέες συνθήκες συνθετότητας και πολυπλοκότητας που είχε ήδη μπει η κοινωνία, δεν κατορθώσαμε να ιδρύσουμε ούτε το Κέντρο Χάους, σε συνεργασία με τον Πριγκοζίν και την ομάδα του, λόγω γραφειοκρατικών αγκυλώσεων, ούτε το Διεπιστημονικό Ινστιτούτο που είχαμε  προτείνει και εγκριθεί από τους ινστρούκτορες του ΣΥΡΙΖΑ τότε στην εξουσία.

Κριτική θεωρία με στόχο την αυτονομία

Παρόλα αυτά συνεχίσαμε και συνεχίζουμε την έρευνα με δύο κύριες αναφορές: Σκλάβος – Κριτική θεωρία, Κριτικής θεωρία – Σκλάβος και Σύγχρονη κριτική θεωρία. Οι δύο αυτές έρευνες σε συνδιασμό με τις προηγούμενες: Νέα ανθρωπολογία και μοντέρνα τέχνη, Κριτική της παγκοσμιοποίησης, Φιλοσοφία και θεωρία της μοντέρνας τέχνης και του πολιτισμού κ.α. συγκροτούν την ανοιχτή πάντοτε, αυτόνομη και αδογμάτιστη Νέα κριτική θεωρία και πράξη. Και το μόνο ζητούμενο είναι και παραμένει η ανάδειξη των νέων πάντοτε κριτικών δυνατοτήτων, σε συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες, χωρίς να ξεφύγουμε από τα νεομαρξισιτκά προτάγματα, την ιστορική πείρα του κινήματος, την ιστορική προσπάθεια απελευθέρωσης της κοινωνίας, ακόμη και σε συνθήκες υποχώρησης του κινήματος, όπως συμβαίνει δυστυχώς σήμερα.

Μέσα από αυτή τη συνειδητή κριτική έρευνα και αναζήτηση αναδεικνύεται ο  ρηξικέλευθος, ο καθορισμένος, ο αυτόνομος  χαρακτήρας της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης στην όλη προσέγγισή μου και ως απόρροια της διατήρησης της μνήμης του ιστορικού ελληνικού προπολεμικού κινήματος, της Αντίστασης, της Λαοκρατίας, του εμφυλίου, της μεταπολεμικής ανασυγκρότησής του, της αντιχουντικής δράσης, της μεταπολιτευτικής ριζοσπαστικοποίησης, του κινήματος Γρηγορόπουλου, της αντιμνημονιακής εξέγερσης …

Έτσι μέσα από όλη αυτή την θεωρητική αναζήτηση ξεπροβάλλει επιτακτικά το ιστορικά επιβαλλόμενο πρόταγμα της αυτονομίας στη συνέχεια του Πουλαντζά και του Χάμπερμας (2).

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1*. Έπρεπε να έλθει στα νεώτερα χρόνια ο Μελανσόν και να κηρύξει την απείθεια, την ανυπακοή (insoumis: ανυπότακτοι) στο σύστημα, για να επανέλθει πάλιν στην επικαιρότητα η ξεχασμένη από το μεταμοντερνισμό, τη νέα φιλοσοφία και τον κυρίαρχο νεοσυντηρητισμό από το 1985 και εδώ νεοανθρωπιστική διάσταση.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Βλ. και Ν. Tertulian, «Sur l’ autonomie et l’ hétéronomie de l’ art», Revue d’ esthétique
1976, 2/3, σσ. 110-139.
2. Βλ. J. Habermas, Αυτονομία και αλληλεγγύη, Υ/βιβλία και Ν. Πουλαντζάς, L’ état, le
pouvoir, le socialisme, PUF.