Πως μπορούμε να κατανοήσουμε τις διεθνείς σχέσεις με βάση τον Αριστοτέλη

Καθώς το επίκεντρο της πολιτικής του σκέψης ήταν η πόλις-πολιτεία, ο Αριστοτέλης όρισε τον άνθρωπο ως «ζώον πολιτικόν», επισημαίνοντας ότι η ολοκλήρωση και η ευδαιμονία του είναι εφικτές μόνο μέσα στα όρια μιας οργανωμένης πολιτικής κοινότητας. Σήμερα, η αριστοτελική σκέψη επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο της διεθνούς πολιτικής. Μέσα από την αναβίωση της Αρεταϊκής Ηθικής (πολιτική αρετή), την έννοια της «φρονήσεως» και την κριτική απέναντι στην άκρατη παγκοσμιοποίηση, προσφέρει μια εναλλακτική προσέγγιση στον σύγχρονο «νεορεαλισμό».

Στο έργο του Πολιτικά (κυρίως στο 7ο Βιβλίο), ο Σταγειρίτης φιλόσοφος διατύπωσε τις πρώτες συστηματικές αρχές για το πώς η γεωγραφία, το κλίμα και το ανάγλυφο του εδάφους πρέπει να χρησιμοποιούνται στρατηγικά για την επιβίωση, την ασφάλεια και την αυτάρκεια του κράτους. Για τον Αριστοτέλη, η γεωγραφική θέση δεν είναι ένα απλό φυσικό δεδομένο, αλλά το θεμέλιο της εθνικής ασφάλειας και της πολιτικής ισχύος. Ορίζει ότι η επικράτεια μιας χώρας πρέπει να πληροί δύο βασικά γεωστρατηγικά κριτήρια:

• «Δυσέμβολος μεν τοις πολεμίοις»: Δύσκολη στην εισβολή και την πρόσβαση από τους εχθρούς.
• «Ευέξοδος τοις οικείσι»: Εύκολη στην έξοδο για τους ίδιους τους κατοίκους, τόσο για λόγους στρατιωτικής αντεπίθεσης όσο και για την ανάπτυξη του εμπορίου.

Αριστοτέλης: «Φρόνησις» εναντίον Ψυχρού Νεορεαλισμού

Σε αντίθεση με τον σύγχρονο «νεορεαλισμό», ο οποίος αντιμετωπίζει τα κράτη σαν ψυχρούς, ομοιογενείς υπολογιστές που επιδιώκουν αποκλειστικά τη μεγιστοποίηση της ισχύος τους, η αριστοτελική προσέγγιση εισάγει τη «φρόνηση» (πρακτική σοφία) στη λήψη αποφάσεων.

Για τον Αριστοτέλη, η γεωγραφική θέση και η στρατιωτική ισχύς δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Οφείλουν να υπηρετούν αποκλειστικά την άμυνα και την εσωτερική ευδαιμονία των πολιτών, και όχι την αέναη, τυφλή επέκταση.

Ο φιλόσοφος ασκεί δριμεία κριτική σε πολιτείες που δομήθηκαν αποκλειστικά για τον πόλεμο και την κατάκτηση άλλων, φέρνοντας ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Σπάρτη. Υποστηρίζει με σθένος ότι όταν ένα κράτος επεκτείνεται γεωγραφικά πέρα από το αναγκαίο μέτρο, αλλοιώνεται η πολιτική του συνοχή με αποτέλεσμα να καταστρέφεται εσωτερικά.

Στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση, αυτή η αριστοτελική οπτική αξιοποιείται έντονα από το ρεύμα του Κοινοτισμού (Communitarianism) για την άσκηση κριτικής στην απρόσωπη παγκοσμιοποίηση και τους υπερεθνικούς οργανισμούς. Οι Κοινοτιστές τονίζουν ότι οι πολίτες έχουν ανάγκη το εθνικό κράτος ή την τοπική κοινότητα, καθώς μόνο μέσα σε αυτές τις βατές δομές είναι εφικτή η ουσιαστική δημοκρατική συμμετοχή και η πραγματική πολιτική ολοκλήρωση.