Ο Τραμπ εφαρμόζει στρατηγική Αττίλα όχι Θουκυδίδη…

Προβαίνει σε χονδροειδείς εκδηλώσεις κομπασμού, χαρακτηρίζεται από έναν τραγικώς απλοϊκό τρόπο σκέψης (που θυμίζει την απλοϊκότητα των συλλογισμών του Χίτλερ στο βιβλίο του “Ο Αγώνας μου”), και διαθέτει πενιχρό (ποσοτικώς και ποιοτικώς) λεξιλόγιο (στα αγγλικά, που είναι η μητρική του γλώσσα).

Όσοι υποστηρίζουν ότι ο Τραμπ εφαρμόζει Θουκυδίδη, ούτε τον Θουκυδίδη γνωρίζουν, ούτε τον Τραμπ αναλύουν ορθώς. Η ηθική του Θουκυδίδη δεν είναι κανονιστική με έναν άμεσο και προφανή τρόπο, αλλά είναι αυστηρή, τραγική και έμμεση. Ο Θουκυδίδης δεν είναι ένας αμοραλιστής εκπρόσωπος της Realpolitik, αλλά ένας ευφυής αναλυτής της τραγικότητας της πραγματικότητας. Ο ίδιος ο Θουκυδίδης δεν υποστηρίζει ποτέ ανήθικα επιχειρήματα. Αναφέρει ομιλίες, δεν ομιλεί ο ίδιος μέσα σε αυτές. Ο Θουκυδίδης δείχνει τι λένε οι ισχυροί παράγοντες όταν τους δελεάζει η εξουσία (και ειδικότερα το πάθος της εξουσίας), όχι τι είναι ορθό.

Επιπλέον, στο έργο του Θουκυδίδη, το ηθικό λεξιλόγιο είναι παρόν, αλλά τραγικό. Ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί συχνά ηθικές έννοιες, όπως δικαιοσύνη, σωφροσύνη, ύβρις και νόμος, αλλά δείχνει πώς αυτές οι έννοιες μπορεί να καταρρεύσουν όταν επικρατήσει και επιβληθεί η λογική της ιστορικής ανάγκης και του πολέμου με τρόπο συντριπτικό επάνω στις υψηλές αξίες του πολιτισμού. Η περίφημη περιγραφή του εμφύλιου πολέμου στην Κέρκυρα δείχνει ηθική αντιστροφή: «Οι λέξεις έπρεπε να αλλάξουν τις συνήθεις έννοιές τους», παρατηρεί. Αυτό δεν είναι ηθική ουδετερότητα, ούτε αμοραλισμός εκ μέρους του Θουκυδίδη, είναι ηθική διάγνωση.

Στο έργο του Θουκυδίδη, η αθηναϊκή αυτοκρατορία απεικονίζεται ως αυτοκαταστροφική. Η εξέλιξη της αφήγησης έχει σημασία. Η αυτοκρατορική σκληρότητα της Αθήνας αυξάνεται. Η ηθική αυτοσυγκράτηση εξασθενεί. Η στρατηγική κρίση επιδεινώνεται. Η εκστρατεία στη Σικελία είναι η πιο ξεκάθαρη περίπτωση: καθοδηγούμενη από φιλοδοξία και υπερβολική αυτοπεποίθηση, περιφρόνηση των ορίων και της σύνεσης, καταλήγει σε καταστροφή.

Ο Θουκυδίδης δεν χρειάζεται να κηρύξει ρητά ηθικά διδάγματα, αλλά η δομή της αφήγησής του αναλαμβάνει τον ηθικό ρόλο. Αν, λοιπόν, κάποιος έχει καλώς σμιλευμένο νου, και αν όντως μελετήσει τον Θουκυδίδη (και όχι αμερικανικά εγχειρίδια «νεο-θουκυδιδισμού»), τότε θα διαπιστώσει ότι ο Θουκυδίδης είναι ένας εμβριθής αναλυτής του τραγικού στοιχείου στην ιστορία, αλλά όχι ένας αμοραλιστής οπαδός της Realpolitik.

Τι μας διδάσκει ο Θουκυδίδης

Η ηθική του Θουκυδίδη είναι σιωπηρή, όχι διδακτική. Σε αντίθεση με τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη, ο Θουκυδίδης δεν προδιαγράφει αρετές, δεν περιγράφει ένα ηθικό σύστημα, δεν επικαλείται τη θεία δικαιοσύνη, αλλά και δεν είναι ένας αυτάρεσκος μηδενιστής. Αντιθέτως, η ηθική του Θουκυδίδη είναι τραγική και εμπειρική. Ο Θουκυδίδης μάς διδάσκει, και το δείχνει πρακτικά, ότι η ηθική αποτυχία οδηγεί σε πολιτική αποτυχία. Ο Θουκυδίδης επισημαίνει μια σημαντική αλυσίδα συνεπαγωγής: η ηθική διάβρωση συνεπάγεται την απώλεια της ορθής κρίσης (κριτικής ικανότητας), και αυτή η απώλεια, με τη σειρά της, συνεπάγεται την καταστροφή.

Δεν πρόκειται για κάποια μεταφυσικού χαρακτήρα συμπαντική δικαιοσύνη, αλλά για ανθρώπινη αιτιότητα. Επιπροσθέτως, στο έργο του Θουκυδίδη, αναδεικνύεται και τονίζεται η σωφροσύνη (με την έννοια της σύνεσης, της εγκράτειας, της νηφαλιότητας και της προσεκτικής εξέτασης των πραγμάτων) ως μια εύθραυστη αρετή, και αντιδιαστέλλεται προς την παραφορά. Πρόσωπα όπως ο Περικλής και ο Νικίας ενσαρκώνουν την αυτοσυγκράτηση και την προνοητικότητα. Η εξαφάνισή τους σηματοδοτεί την παρακμή. Η κηδεία του Περικλή υμνεί τα ιδανικά της Αθήνας, αλλά τα μετέπειτα γεγονότα δείχνουν πόσο εύθραυστα είναι αυτά τα ιδανικά και πόσο εύκολα μπορεί να προδοθούν.

Η σωφροσύνη, ως μέτρο και λογική σκέψη, αντιπαρατίθεται προς την παρορμητική τόλμη και την ακρότητα που κυριαρχούν στη φάση του εμφύλιου πολέμου, τον οποίο περιγράφει ο Θουκυδίδης. Στο έργο του Θουκυδίδη, η σωφροσύνη θεωρείται χαρακτηριστικό των εκλεκτών ολίγων (των άξιων «ελίτ», θα λέγαμε σήμερα), ενώ η ακολασία (που συνδέεται με την έκφραση πάθους και την υπερβολή) γίνεται συνώνυμη της δημοκρατικής πολιτικής των εφήμερων συμφερόντων (των «λαϊκιστών», των «νεο-φασιστών» και των ιδιοτελών λόμπι, θα λέγαμε σήμερα).

Συνοπτικώς, ο Θουκυδίδης πιστεύει ότι τα ηθικά ιδανικά είναι πραγματικά και πολύτιμα, αλλά εύθραυστα σε συνθήκες φόβου, ανάξιας εξουσίας και πολέμου, καθώς και ότι η απώλειά τους έχει καταστροφικές ανθρώπινες και πολιτικές συνέπειες. Ο Θουκυδίδης, ως ιστορικός αφηγητής, δεν προβαίνει ο ίδιος σε άμεσες ηθικές κρίσεις, αλλά, με μεθοδικό και εκλεπτυσμένο τρόπο, ωθεί (και αναγκάζει) τον αναγνώστη να προβεί σε ηθικές κρίσεις (αρκεί ο αναγνώστης να έχει τη διανοητική και, ευρύτερα, την πολιτιστική επάρκεια να προσλάβει ορθώς το έργο του Θουκυδίδη, ο οποίος διδάσκει και αναλύει την τραγικότητα της ιστορίας, δεν την εξυμνεί, ούτε την εισηγείται ως τρόπο πολιτικής δράσης).

Ποιον πραγματικά θυμίζει ο Τραμπ

Ο Θουκυδίδης δεν είναι ένας αμοραλιστής στοχαστής της Realpolitik,· είναι ένας τραγικός ρεαλιστής ο οποίος εκθέτει πώς η εξουσία και η λογική της ιστορικής ανάγκης (όταν πάρει το πρωτείο έναντι του πολιτισμού) διαβρώνουν τους ηθικούς περιορισμούς και πώς αυτή η διάβρωση καταστρέφει τελικώς τόσο την ηθική σοφία όσο και την πολιτική σοφία.

Είναι σαφές ότι, από καμία πλευρά (ούτε πολιτική, ούτε διανοητική, ούτε ηθική, ούτε γλωσσική, ούτε αισθητική) δεν ταυτίζεται ο Τραμπ με τον Θουκυδίδη. Ωστόσο, θα μπορούσαμε, σε ικανοποιητικό βαθμό προσέγγισης, να υποστηρίξουμε ότι ο Τραμπ εφαρμόζει Αττίλα τον Ούννο. Ο Αττίλας (πέμπτος αιώνας μ.Χ.) ήταν ο τρομερός βασιλιάς των Ούννων, ηγέτης μιας ισχυρής συνομοσπονδίας φυλών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, γνωστός ως η “Μάστιγα του Θεού” (Flagellum Dei) για τις βάναυσες επιδρομές του κατά της Ανατολικής και Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένης της εισβολής στη Γαλατία και την Ιταλία, πριν την κατάρρευση της αυτοκρατορίας του μετά τον θάνατό του.