Οι έξι τάξεις της προθετικότητας

Προθετικότητα σημαίνει το γεγονός ότι η συνείδηση είναι η συνείδηση ενός αντικειμένου, το οποίο μπορεί να είναι ένα υλικό-εμπειρικό πράγμα, μια αίσθηση, μια ιδέα κ.ο.κ. Όσο πιο μεγάλη είναι η εμβέλεια της προθετικότητας μιας συνείδησης και όσο πιο πολύπλοκο είναι το αντικείμενο της συνείδησης, τόσο πιο υψηλή είναι η τάξη της προθετικότητας του αντίστοιχου ατόμου. 

Η κατανόηση των διαφορετικών τάξεων της προθετικότητας παρέχει έναν συστηματικό τρόπο κατανόησης της εξέλιξης των όντων και της ιστορίας του πολιτισμού. Η βιολογία, με τη “θεωρία της εξέλιξης” που διατύπωσε ο Charles Darwin το 1859, ορίζει τον άνθρωπο ως έναν “σκεπτόμενο πίθηκο”, που εφηύρε τη θρησκεία, την τέχνη, την επιστήμη, κοινωνικούς θεσμούς κ.ο.κ. Επομένως, κάθε άνθρωπος καλείται να συνειδητοποιήσει και να επιλέξει σε ποιον βαθμό και με ποιον τρόπο θα υπάρχει ως πίθηκος ή ως σκεπτόμενο υποκείμενο.    

Καθώς η προθετικότητα της συνείδησης δίδει μια εξωτερική κατεύθυνση στις συνειδητές καταστάσεις, λειτουργεί σύμφωνα με μια ιεραρχία σχέσεων, που κυμαίνεται από ένα ελάχιστο μέχρι ένα μέγιστο. Τα επίπεδα αυτής της ιεραρχίας ονομάζονται τάξεις (orders), και ο Robin Dunbar, διακεκριμένος γνωσιακός ανθρωπολόγος και εξελικτικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, στο βιβλίο του “The Human Story“, έχει συνοψίσει τις έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί για αυτές τις τάξεις ως εξής:

• Προθετικότητα μηδενικής τάξης

O οργανισμός διαθέτει γνώση, αλλά δεν έχει επίγνωση της γνώσης, δηλαδή έχει υπόψη του γεγονότα περί του κόσμου (απλή αναπαράσταση πληροφορίας), αλλά δεν έχει πεποιθήσεις, συνειδητές επιθυμίες κ.ο.κ. (εκτελεί αυτόματες λειτουργίες). Τα βακτήρια και ορισμένα έντομα έχουν ένα επίπεδο προθετικότητας μηδενικής τάξης.

• Προθετικότητα πρώτης τάξης

Ο οργανισμός έχει επίγνωση της γνώσης (γνωρίζει το γεγονός ότι γνωρίζει) και άρα διαθέτει ένα σύστημα πεποιθήσεων. Οι μη-ανθρωπόμορφοι πίθηκοι ανέπτυξαν προθετικότητα πρώτης τάξης. 

• Προθετικότητα δεύτερης τάξης

Ο οργανισμός έχει επίγνωση ενός συστήματος πεποιθήσεων (που είναι κάτι διαφορετικό από το να έχει απλώς ένα σύστημα πεποιθήσεων) και άρα διαθέτει μια θεωρία του νου. Σε αυτή την τάξη προθετικότητας, γνωρίζετε ότι κάποιος άλλος μπορεί να γνωρίζει πράγματα με διαφορετικό τρόπο, τόσο από το πώς αυτά είναι στην πραγματικότητα όσο και από το πώς εσείς νομίζετε ότι αυτά είναι. H προθετικότητα δεύτερης τάξης σημαίνει την ικανότητα να συγκρατούμε δύο διαφορετικά συστήματα πεποιθήσεων στον νου μας, δηλαδή το δικό μας σύστημα πεποιθήσεων και το σύστημα πεποιθήσεων κάποιου άλλου. Οι ανθρωπόμορφοι πίθηκοι ανέπτυξαν προθετικότητα δεύτερης τάξης.

• Προθετικότητα τρίτης τάξης

Η προθετικότητα τρίτης τάξης σημαίνει την ικανότητα της κοινής προσοχής, την ικανότητα ανάπτυξης και χρήσης μιας γλώσσας και την ικανότητα θεμελίωσης ενός συμβολικού συστήματος. Σε αυτή την τάξη προθετικότητας, γνωρίζω ότι κάποιος άλλος μπορεί να έχει διαφορετικές απόψεις από τις δικές μου και, γι’ αυτόν τον λόγο, θεωρώ σημαντικό να επικοινωνήσω τις εσώτερες προθέσεις, πεποιθήσεις και επιθυμίες μου στους άλλους, προκειμένου να βρεθεί ένας κοινός τόπος στον οποίο να μπορούν να λάβουν χώρα επικοινωνία και ομιλητικές πράξεις (speech acts). Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί επίσης να διατυπωθούν σκόπιμα ψεύδη και να γίνουν απόπειρες εξαπάτησης. Ο Homo erectus ανέπτυξε προθετικότητα τρίτης τάξης πριν από περίπου δύο εκατομμύρια έτη. 

• Προθετικότητα τέταρτης τάξης

Ο οργανισμός αναπτύσσει την ικανότητα της αφήγησης/εξιστόρησης και την ικανότητα κατανόησης μιας αφήγησης/εξιστόρησης, δηλαδή συνυφαίνει εμπειρίες μέσα σε αφηγήσεις, στις οποίες ενσωματώνει διάφορες επικοινωνιακές πράξεις ή “σκηνές”, και κατανοεί τους ρόλους που παίζει, ώστε να δώσει ένα σχήμα στις επικοινωνιακές πράξεις, στις οποίες συμμετέχει και στην αφήγηση που υφαίνει για τον εαυτό του. Επίσης, σε αυτή την τάξη προθετικότητας, κάποιος έχει μια περιορισμένη επίγνωση ότι και οι άλλοι είναι επικοινωνιακοί φορείς και συμπεριφέρονται με παρόμοιο τρόπο.

Ο αρχαϊκός Homo sapiens ανέπτυξε προθετικότητα τέταρτης τάξης πριν από περίπου 500.000 έτη. Η προθετικότητα τέταρτης τάξης απαιτείται, κατ’ ελάχιστον, για την ανάπτυξη λογοτεχνίας, που υπερβαίνει την απλή αφήγηση, επειδή, για παράδειγμα, ένας συγγραφέας θέλει οι αναγνώστες του να πιστεύσουν ότι ο λογοτεχνικός ήρωας Α πιστεύει ότι ο λογοτεχνικός ήρωας Β σκοπεύει να κάνει κάτι. Το ίδιο επίπεδο ελάχιστων δεξιοτήτων απαιτείται για την ανάπτυξη της επιστήμης, καθώς η εκτέλεση μιας επιστημονικής εργασίας απαιτεί να αναρωτηθεί κάποιος αν ο κόσμος θα μπορούσε να υπάρχει με διαφορετικό τρόπο και να υπερβεί το επίπεδο της αισθητηριακής εμπειρίας, και στη συνέχεια να ζητήσει από κάποιον άλλον να κάνει το ίδιο. 

• Προθετικότητα πέμπτης τάξης

Ο οργανισμός διαθέτει ένα ολοκληρωμένο μυθολογικό, θρησκευτικό ή ιδεολογικό σύστημα, μέσω του οποίου ερμηνεύει ιστορίες και έχει επίγνωση ότι και οι άλλοι έχουν τις δικές τους αφηγήσεις και παίζουν τους δικούς τους ρόλους σύμφωνα με τα δικά τους σενάρια. Ο νεωτερικός Homo sapiens ανέπτυξε προθετικότητα πέμπτης τάξης πριν από περίπου 200.000 έτη. Ωστόσο, η πραγμάτωση αυτής της οντολογικής δυνατότητας του είδους Homo sapiens είναι κυρίως προνόμιο των πλέον συνειδησιακά αναπτυγμένων ανθρώπων.

Εξού και οι ιδρυτές θρησκειών, οι μεγάλοι νομοθέτες και οι καλοί λογοτέχνες αποτελούν σπάνιους τύπους ανθρώπων. Για να κατανοήσει κάποιος ένα θρησκευτικό-μυθολογικό ή ένα ιδεολογικό σύστημα, πρέπει να διαθέτει προθετικότητα τέταρτης τάξης, αλλά για να δημιουργήσει κάποιος ένα τέτοιο σύστημα, πρέπει να διαθέτει προθετικότητα πέμπτης ή και έκτης τάξης.