Οι τέσσερις πυλώνες του Multiversal διεθνούς συστήματος

Η περιγραφή αυτή δημιουργεί ένα επόμενο, θεμελιώδες ερώτημα: Πώς μπορούμε να γνωρίσουμε, να κατανοήσουμε και να οριοθετήσουμε έναν τέτοιο κόσμο; Το ερώτημα είναι επιστημολογικό. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούμε γνώση, επιλέγουμε ερμηνευτικά εργαλεία και ελέγχουμε την εγκυρότητα των συμπερασμάτων μας. Η σημασία του όμως είναι άμεσα πολιτική.

Μια χώρα μπορεί να διαθέτει πληροφορίες και αξιόλογες αναλυτικές ικανότητες, αλλά να οδηγείται σε λανθασμένες αποφάσεις επειδή οι παραδοχές της αποκλείουν εξαρχής σημαντικές δυνατότητες. Η επιστημολογία της διεθνούς ανάλυσης συναντά έτσι την υψηλή στρατηγική. Τα ερωτήματα που επιτρέπουμε στον εαυτό μας να θέσει επηρεάζουν τις επιλογές που μπορούμε να αναγνωρίσουμε.

Πολλαπλότητα του κόσμου – πολλαπλότητα των ερμηνειών

Ο Amitav Acharya, με την έννοια του “multiplex κόσμου”, έχει αναδείξει τη συνύπαρξη διασταυρούμενων διεθνών τάξεων μέσα σε ένα περιβάλλον πολιτικής διαφοροποίησης και αλληλεξάρτησης. Η προσέγγισή του προσφέρει αφετηρία για να εξετάσουμε τη διεθνή πραγματικότητα πέρα από την αριθμητική παράθεση Μεγάλων Δυνάμεων και των υποτιθέμενων αυλών τους.

Η συμπληρωματική Multiversal ταυτότητα του διεθνούς συστήματος που εξετάστηκε στο προηγούμενο άρθρο στο SLpress εστιάζει στην αλληλεπίδραση αυτών των διατάξεων και των ιστορικών προσδοκιών των συμμετεχόντων. Εδώ όμως απαιτείται μια κρίσιμη διάκριση. Η πολλαπλότητα των σχέσεων που υπάρχουν στον κόσμο διαφέρει από την πολλαπλότητα των ερμηνειών μας για αυτόν.

Μπορεί, δηλαδή, να λειτουργούν ταυτόχρονα διαφορετικά δίκτυα ασφάλειας, εμπορίου και τεχνολογίας. Μπορεί επίσης οι αναλυτές να προσφέρουν ανταγωνιστικές εξηγήσεις της ίδιας σχέσης. Όμως, οι δύο περιπτώσεις δεν ταυτίζονται. Μια ερμηνεία δεν δημιουργεί αυτομάτως ένα πραγματικό διεθνές σύστημα, ενώ η ύπαρξη πολλών ερμηνειών δεν σημαίνει ότι όλες διαθέτουν ίση τεκμηρίωση.

Η λογοτεχνική εικόνα του “Πλάγια στον χρόνο” του Murray Leinster μάς βοηθά να συλλογιστούμε διαφορετικές ιστορικές διαδρομές που συναντώνται συνυπάρχουν και διαπλέκονται στον ίδιο γεω-ιστορικό χωροχρόνο. Η επιστημολογική προσέγγιση αρχίζει όταν προσδιορίζουμε τι ακριβώς αντιστοιχεί στη μεταφορά του διηγήματος. Δηλαδή, ποιοι δρώντες συμμετέχουν στα διεθνή δρώμενα, ποιες πρακτικές επαναλαμβάνονται και ποια αποτελέσματα παράγονται.

Η συμβολή της Συστημικής Γεωπολιτικής Ανάλυσης

Στο σημείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η Συστημική Γεωπολιτική Ανάλυση (ΣΓΑ), που δημιούργησε και εισήγαγε στη μελέτη των Διεθνών Σχέσεων ο Καθηγητής Ιωάννης Μάζης και την οποία θεραπεύει και υπηρετεί και ο γράφων. Η διάκριση τεσσάρων πυλώνων ισχύος —άμυνας/ασφάλειας, οικονομίας, πολιτικής και πολιτισμού/πληροφορίας— επιτρέπει την οργανωμένη εξέταση διαφορετικών διαστάσεων της γεωπολιτικής πραγματικότητας.

Η ΣΓΑ μας προσφέρει τη δυνατότητα να εξετάζουμε πώς οι διαφορετικές ικανότητες συνδέονται και υπό ποιες προϋποθέσεις μετατρέπονται σε επιρροή. Η οικονομική ευρωστία μπορεί να χρηματοδοτεί στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά η μετατροπή αυτή εξαρτάται από πολιτικές αποφάσεις, οργανωτικές ικανότητες και τεχνολογική πρόσβαση.

Αντίστοιχα, μια πολιτισμική αντίληψη μπορεί να επηρεάζει τη στρατιωτική οργάνωση. Η εμπιστοσύνη στην πρωτοβουλία του υφισταμένου, η αντιμετώπιση του λάθους και η κατανομή ευθύνης, που προβλέπουν τα άκρως αποτελεσματικά αποκεντρωτικά μοντέλα μάχης, αποκτούν σημασία όταν ενσωματώνονται σε εκπαίδευση, αρμοδιότητες και διαδικασίες. Η διαπίστωση της επίδρασης χρειάζεται επομένως συγκεκριμένους ενδιάμεσους μηχανισμούς.

Η ενότητα των πυλώνων σημαίνει αλληλεξάρτηση και αμοιβαία διαμόρφωση. Οι αναλυτικές διακρίσεις παραμένουν απαραίτητες, διότι επιτρέπουν να εντοπίσουμε πού υπάρχει σύνδεση, πού εμφανίζεται απόκλιση και πότε μια αναμενόμενη μετατροπή ισχύος αποτυγχάνει. Αυτή η απαίτηση είναι κρίσιμη για την Ανοικτή Γεωπολιτική. Η παραδοχή ότι «όλα συνδέονται» έχει περιορισμένη χρησιμότητα, εάν δεν συνοδεύεται από προσδιορισμό των σχέσεων, της κατεύθυνσης και της βαρύτητάς τους.

Λάκατος και Φεγέρεμπαντ

Η επιστημολογική συζήτηση χρειάζεται ακρίβεια ως προς τη θεωρητική της αφετηρία. Ο ίδιος ο Μάζης έχει αναπτύξει ρητά τη μεθοδολογία της Συστημικής Γεωπολιτικής Ανάλυσης σε λακατοσιανό πλαίσιο. Η σύνδεση με τον Imre Lakatos αποτελεί επομένως δηλωμένο στοιχείο της μεθοδολογικής του επεξεργασίας.

Στη λακατοσιανή προβληματική, η αξιολόγηση αφορά την εξέλιξη ερευνητικών προγραμμάτων. Για τη δική μας πρόταση, το πρακτικό ερώτημα είναι αν οι νέες επεξεργασίες παράγουν πρόσθετη, ελέγξιμη γνώση ή απλώς αναδιατυπώνονται εκ των υστέρων ώστε να παραμένουν συμβατές με οτιδήποτε συμβαίνει.

Το κριτήριο αυτό είναι απαιτητικό για το Multiversal Διεθνές Σύστημα. Εάν η συνεργασία, η σύγκρουση, η διάσπαση και η συσπείρωση εμφανίζονται αδιακρίτως ως επιβεβαιώσεις του, τότε ο όρος Multiversal κινδυνεύει να εξηγεί ελάχιστα. Χρειάζεται λοιπόν να προσδιορίσουμε ποιες εξελίξεις αναμένουμε υπό συγκεκριμένες συνθήκες και ποιες θα αμφισβητούσαν την προσέγγισή μας.

Εδώ μπορούμε να φέρουμε σε δημιουργικό διάλογο τον αναρχικό της επιστημολογίας Paul Feyerabend. Η θεμελιώδης αρχή του Multiversal Διεθνούς Συστήματος, που είναι οι πολλαπλές συνυπάρχουσες εναλλακτικές πραγματικότητες, αναδεικνύει τη σημασία της παράλληλης χρήσης διαφορετικών γνωστικών προσεγγίσεων, ώστε η κριτική να μην εξαρτάται αποκλειστικά από τους όρους της εκάστοτε κυρίαρχης θεωρίας.

Μια σχέση μεταξύ δύο χωρών μπορεί, για παράδειγμα, να εξετάζεται ως προς την κατανομή στρατιωτικών δυνατοτήτων, τις οικονομικές εξαρτήσεις, τις θεσμικές δεσμεύσεις και τις αντιλήψεις των ηγεσιών. Η αντιπαραβολή μπορεί να αναδείξει στοιχεία που παραμένουν αόρατα όταν χρησιμοποιούμε αποκλειστικά μία οπτική.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προσεγγίσεις συνδυάζονται πάντοτε χωρίς αντιφάσεις. Μπορεί να χρησιμοποιούν διαφορετικές παραδοχές ή να αποδίδουν διαφορετική σημασία στα ίδια γεγονότα. Ο πλουραλισμός γίνεται παραγωγικός όταν καθιστά αυτές τις διαφορές σαφείς και επιτρέπει την αξιολόγησή τους.

Η λακατοσιανή οργάνωση και η φεγεραμπεντιανή κριτική μπορούν επομένως να λειτουργήσουν ως συνομιλητές. Δεν αποτελούν μία ενιαία φιλοσοφία της επιστήμης. Η συνάντησή τους εδώ προτείνεται ως τρόπος διατήρησης εναλλακτικών εξηγήσεων και ταυτόχρονης απαίτησης για ελέγξιμη πρόοδο.

Ο Κουν και η δύναμη των παραδοχών

Ο Thomas Kuhn προσφέρει μια διαφορετική προειδοποίηση. Το ότι η επιστημονική έρευνα οργανώνεται μέσα σε πλαίσια που επηρεάζουν ποια προβλήματα αναγνωρίζονται και ποιες λύσεις θεωρούνται αποδεκτές. Η συμβολή του αμφισβήτησε την απλοϊκή εικόνα μιας διαρκώς γραμμικής συσσώρευσης επιστημονικής γνώσης.

Στη γεωπολιτική ανάλυση, η προειδοποίηση αφορά τις αυτονόητες παραδοχές μας. Αν θεωρούμε δεδομένο ότι κάθε χώρα ανήκει σε ένα αποκλειστικό στρατόπεδο, μπορεί να υποτιμούμε συνεργασίες που διασχίζουν τις υποτιθέμενες διαχωριστικές γραμμές. Αν αναμένουμε υποχρεωτικά μια τελική αναμέτρηση, ενδέχεται να διαβάζουμε κάθε συμβιβασμό ως προσωρινό τέχνασμα.

Η διαπίστωση αυτή δεν μας εξουσιοδοτεί να ανακηρύξουμε το Multiversal ήδη κατακτημένο νέο παράδειγμα (paradigm) μελέτης και ερμηνείας των διεθνών φαινομένων. Προσδιορίζει απλώς μια υποχρέωση. Αυτήν του να εξετάζουμε τις παραδοχές που οργανώνουν την έρευνά μας και να ελέγχουμε αν περιορίζουν αδικαιολόγητα την κατανόηση των δεδομένων.

Η κλειστή Ιστορία ως πρόβλημα γνώσης και δράσης

Η κριτική του πατρός Νικολάου Λουδοβίκου στην “κλειστή Ιστορία” ανοίγει ένα ακόμη πεδίο. Ο Λουδοβίκος περιγράφει μια σύλληψη της ιστορίας ως αυτοερμηνευόμενης και αυτοδικαιούμενης, κλεισμένης στη δική της θεμελίωση νοήματος. Η έννοια διατυπώνεται σε ευρύτερο φιλοσοφικό και θεολογικό πλαίσιο.

Στο διεθνολογικό πεδίο έρευνας, η μεταφορά αυτή εκφράζει το ότι μία συγκεκριμένη πολιτική έκβαση αποτελεί την αναγκαία κατεύθυνση της Ιστορίας και δικαιώνει τις επιλογές που οδηγούν προς αυτήν. Έτσι συγκροτείται η παραπλανητική εικόνα της “σιδηροδρομικής Ιστορίας”. Δηλαδή της αναγκαστικής, νομοτελειακής, πορείας των ιστορικών εξελίξεων σε μία γραμμή, με προκαθορισμένους σταθμούς και περιορισμένες έως ανύπαρκτες δυνατότητες ουσιαστικής επιλογής των δρώντων.

Αυτή η πανίσχυρη κοσμοαντίληψη στον Δυτικό Κόσμο μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός απόρριψης αντίθετων πληροφοριών. Η αποτυχία μιας πολιτικής εμφανίζεται έτσι ως πρόσκαιρη καθυστέρηση, το κόστος ως αναγκαία θυσία και ο συμβιβασμός ως προδοτική εγκατάλειψη ιστορικής αποστολής. Μια τέτοια στάση μπορεί να επηρεάσει αποφάσεις που ενισχύουν την ίδια τη σύγκρουση την οποία παρουσιάζει ως αναπόφευκτη.

Η Ανοικτή Ιστορία, αντιθέτως, διατηρεί τη δυνατότητα περισσότερων εκβάσεων των διεθνών εξελίξεων και την ευθύνη επιλογής μεταξύ τους από πλευράς των δρώντων. Δεν εξασφαλίζει ευνοϊκό αποτέλεσμα. Επιβάλλει όμως να εξετάζουμε εναλλακτικές, περιορισμούς και συνέπειες αντί να αναθέτουμε την κρίση μας σε μια υποτιθέμενη ιστορική νομοτέλεια.

Χρειάζεται μάλιστα να εφαρμόσουμε την ίδια απαίτηση και στο Multiversal Διεθνές Σύστημα. Η διαρκής πολλαπλότητα δεν πρέπει να μετατραπεί σε νέα βεβαιότητα. Ορισμένες διατάξεις μπορεί να υποχωρήσουν και ένας ανταγωνισμός να αποκτήσει κυρίαρχη βαρύτητα. Η ανοικτότητα (openness) περιλαμβάνει τη δυνατότητα να αποδειχθούν λανθασμένες οι δικές μας προσδοκίες.

Πώς ελέγχεται η Ανοικτή Γεωπολιτική

Μια επιστημολογία της ανοικτότητας χρειάζεται ορισμένες πρακτικές δεσμεύσεις. Πρώτα απ’ όλα πρέπει να υπάρχουν σαφείς έννοιες. Ο “πόλος”, η “αυτονομία”, η “συνεργασία” και η “σύγκρουση” δεν μπορούν να αλλάζουν περιεχόμενο ανάλογα με το συμπέρασμα που επιδιώκουμε.

Εν συνεχεία, πρέπει να υπάρχει διαχωρισμός παρατήρησης και ερμηνείας. Η ύπαρξη μιας εμπορικής συμφωνίας, για παράδειγμα, είναι ένα παρατηρήσιμο γεγονός. Η εκτίμηση, όμως, ότι αυτή συγκροτεί στρατηγική ευθυγράμμιση μεταξύ των δρώντων που τη συνήψαν χρειάζεται πρόσθετη τεκμηρίωση. Η επιθυμία να ενισχυθεί η σχέση αποτελεί διαφορετικό, πολιτικό επίπεδο.

Κατόπιν, πρέπει να αναζητούμε και αρνητικές περιπτώσεις. Δηλαδή, εάν υποστηρίζουμε ότι η διαφοροποίηση συνεργασιών αυξάνει την αυτονομία, χρειάζεται να εξετάζουμε και περιπτώσεις όπου δημιούργησε ασύμβατες δεσμεύσεις. Εάν θεωρούμε ότι οι οικονομικές συνδέσεις περιορίζουν τη σύγκρουση, πρέπει να μελετούμε πότε μετατρέπονται σε μέσα πίεσης. Μετά πρέπει να υπάρχει προσδιορισμός των συνθηκών ισχύος κάθε συμπεράσματος. Μια εξήγηση μπορεί να είναι χρήσιμη σε συγκεκριμένο πεδίο και ανεπαρκής σε άλλο. Η αναγνώριση ορίων βελτιώνει τη γνώση, επειδή αποτρέπει την αδικαιολόγητη γενίκευση.

Και τέλος πρέπει να υφίσταται διαφάνεια στην αναθεώρηση. Δηλαδή, όταν αλλάζουμε εκτίμηση οφείλουμε να εξηγούμε ποια δεδομένα ή ποια επιχειρήματα προκάλεσαν τη μεταβολή. Η προσαρμοστικότητα αποκτά επιστημονικό περιεχόμενο όταν μπορεί να παρακολουθηθεί και να κριθεί.

Από τη γνώση στην υψηλή στρατηγική

Η σύνδεση με τη γεωστρατηγική απαιτεί μία ακόμη διάκριση. Ο Μάζης διαχωρίζει το “είναι” της γεωπολιτικής ανάλυσης από το “πρέπει” της γεωστρατηγικής σύνθεσης. Η γνώση των σχέσεων ισχύος τροφοδοτεί την επιλογή πολιτικής, χωρίς να καθορίζει αυτομάτως τους εθνικούς σκοπούς.

Για την Ελλάδα, μια Ανοικτή Γεωπολιτική (κατά το πρότυπο της Ανοικτής Ιστορίας όπως την εννοεί ο πάτερ Νικόλαος Λουδοβίκος) σημαίνει εξέταση των συμμαχιών, των εξαρτήσεων και των δυνατοτήτων πρωτοβουλίας σε περισσότερα πεδία. Η στενή συνεργασία με έναν εταίρο μπορεί να είναι απαραίτητη, ενώ παράλληλα χρειάζεται αξιολόγηση του κόστους εξάρτησης και των διαθέσιμων εναλλακτικών.

Η αντίστοιχη γεωστρατηγική σύνθεση καλείται να συντονίσει διπλωματία, άμυνα, οικονομία και πολιτισμό με σαφείς σκοπούς. Η ενότητά τους αποκτά νόημα μέσα από τον συντονισμό και την εξέταση των αμοιβαίων συνεπειών. Η νομική εγκυρότητα, η επιχειρησιακή δυνατότητα και η διπλωματική αποδοχή παραμένουν διαφορετικά μεγέθη, των οποίων η σύνδεση χρειάζεται τεκμηρίωση.

Η “Ανοικτή Ισχύς” μπορεί έτσι να περιγράφει ισχύ που συγκροτείται σχεσιακά, μεταβάλλεται και δρα μέσα από περισσότερους μηχανισμούς. Και βέβαια δεν είναι εξ ορισμού θετική. Οι ίδιες συνδέσεις μπορούν να υποστηρίζουν συνεργασία ή εξαναγκασμό. Η αξιολόγηση των σκοπών και των αποτελεσμάτων παραμένει αναγκαία.

Η Επιστημολογία του Multiversal Διεθνούς Συστήματος είναι, συνεπώς, μια πρόκληση και πρόσκληση για οργανωμένη, πλουραλιστική και αναθεωρήσιμη έρευνα. Η Συστημική Γεωπολιτική Ανάλυση προσφέρει μεθοδολογική αφετηρία, ο Φεγέρεμπαντ ενθαρρύνει τη θεωρητική εναλλακτικότητα, ο Κουν την εξέταση των παραδοχών και ο Λουδοβίκος την κριτική της ιστορικής αυτοδικαίωσης. Η αξία της σύνθεσης θα κριθεί από όσα θα μας επιτρέψει να κατανοήσουμε καλύτερα — και από την ετοιμότητά μας να τη διορθώσουμε όταν η πραγματικότητα το απαιτεί.