Παράδοση δεν είναι αυτό που νομίζουν οι συντηρητικοί

Όταν άκουσε αυτό, ο Σόλων είπε: «Πώς, τι εννοείς με αυτό;» Ο Αιγύπτιος ιερέας απάντησε: «Είστε νέοι όλοι σας κατά την ψυχή. Διότι δεν έχετε σε αυτή καμία παλαιά γνώμη που να προέρχεται από αρχαία παράδοση, ούτε καμία γνώση που να έχει γεράσει με τον καιρό» (μτφρ. Θ. Βλυζιώτης–Χ. Παπαναστασίου).

Οι Έλληνες δεν έχουν μακροχρόνια παράδοση για τίποτε, δεν έχουν μάθει κάτι που να έχει γεράσει. Ο Πλάτων συμφωνεί με αυτή την παρατήρηση, καθώς, για τους αρχαίους Αιγυπτίους, η Ελλάδα του Πλάτωνα ήταν μια χώρα χωρίς τίποτε παλαιό, τίποτε γερασμένο. Έτσι, ο Πλάτων έθεσε ένα στοιχείο διάκρισης των πολιτισμών: την παράδοση.

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, σε βάθος ποια είναι η στάση του πλατωνικού Ελληνισμού απέναντι στην παράδοση, και ποια είναι η στάση του αρχαίου αιγυπτιακού πολιτισμού απέναντι στην παράδοση. Η αιγυπτιακή αντίληψη της παράδοσης βασίζεται στην έννοια του γήρατος και στη συντήρηση τύπων (συγκεκριμένων σχηματισμών). Η ελληνική αντίληψη της παράδοσης συνίσταται στη συντήρηση και μεταβίβαση, από γενεά σε γενεά, φιλοσοφικών αιτημάτων, ερωτήσεων, και τρόπων του θέτειν ερωτήσεις. Για τον “Έλληνα” (νοούμενο ως πολιτιστική κατηγορία), η παράδοση είναι επικεντρωμένη σε ερωτήσεις, όχι σε απαντήσεις.

Ας εξετάσουμε προσεκτικότερα το τι σημαίνει η παράδοση να είναι επικεντρωμένη σε ερωτήσεις (φιλοσοφικά αιτήματα), και όχι σε απαντήσεις. Για παράδειγμα, η ελληνική αντίληψη της παράδοσης είναι να μεταβιβάζουμε, από γενεά σε γενεά, ερωτήσεις-αιτήματα διαχρονικής αξίας, όπως: πώς και γιατί μια κοινωνία είναι δίκαιη ή ορθολογική, τι είναι η αλήθεια και πώς την προσεγγίζουμε, πώς θα είμαστε ανδρείοι, κ.ο.κ.

Αυτές οι ερωτήσεις, αυτά τα αιτήματα, απαντώνται με συγκεκριμένους τρόπους σε διαφορετικά τμήματα του ιστορικού χωροχρόνου. Οι απαντήσεις μεταβάλλονται με την πάροδο του ιστορικού χρόνου, και, από αυτήν τη σκοπιά (από τη σκοπιά των συγκεκριμένων απαντήσεων), δεν υπάρχει, για τους Έλληνες, τίποτε παλαιό, τίποτε γερασμένο (η παλαιότητα καθ’ εαυτή δεν αποτελεί αξία για τον “Έλληνα”).

Η παράδοση υπό κριτική αξιολόγηση

Λόγου χάριν, για τον Έλληνα, δεν είναι περισσότερο παραδοσιακό ένδυμα ούτε ο δωρικός μανδύας, ούτε η φουστανέλα, αλλά αυτό που, εν προκειμένω, είναι παραδοσιακό είναι η αισθητική και ο συμβολισμός του κάλλους μέσω του ενδύματος. Ομοίως, για τον Έλληνα, δεν είναι περισσότερο παραδοσιακό όπλο ούτε το αρχαίο ελληνικό ξίφος ούτε το γιαταγάνι, αλλά αυτό που, εν προκειμένω, παραδοσιακό είναι το αίτημα της ανδρείας, κ.ο.κ.

Με άλλα λόγια, η κλασσική ελληνική αντίληψη της παράδοσης δεν βασίζεται στη συντήρηση επιμέρους ιστορικών απαντήσεων, αλλά στη συντήρηση και μεταβίβαση ερωτήσεων (φιλοσοφικών αιτημάτων), τις οποίες καλείται κάθε ιστορικό υποκείμενο να απαντήσει με συγκεκριμένο τρόπο μέσα στη δυναμική του ιστορικού γίγνεσθαι, δίδοντας έτσι νόημα στην ιστορική του δράση (αντί να ταυτίζει την παράδοση με την απολίθωση απαντήσεων).

Συνεπώς, η ελληνική αντίληψη της παράδοσης συνίσταται σε μια συνεχή, διαχρονική κλήση και ζήτηση γι0α νοηματοδότηση (τελεολογία), και όχι στη συντήρηση συγκεκριμένων τύπων-απαντήσεων που δόθηκαν σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η παθητική συντήρηση συγκεκριμένων απαντήσεων που έδωσαν συγκεκριμένες κοινωνίες σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους οδηγεί σε τυπολατρία, και κάνει θεσμούς, ήθη, και έθιμα που κάποτε έρρεε μέσα τους κόκκινο αίμα να εκπίπτουν σε τύπους που μέσα τους ρέει κόκκινη μπογιά.

Η σημαντικότερη και πιο χαρακτηριστική ιδιαιτερότητα της κλασσικής ελληνικής κοινωνίας είναι ότι (πρώτη αυτή στον αρχαίο κόσμο) έθεσε ως προϋπόθεση της λειτουργίας της την κριτική αξιολόγηση και αμφισβήτηση του ίδιου του εαυτού της. Μέσω της φιλοσοφίας (ως μεθοδικού αναστοχασμού επί των πάντων), η κλασσική ελληνική κοινωνία είναι η πρώτη κοινωνία που όρισε ότι πρέπει να εξηγήσει γιατί είναι αυτή που είναι, να αποδεικνύει συνεχώς γιατί και πώς επιλέγει και εφαρμόζει τους συστατικούς και τους ρυθμιστικούς της κανόνες.

Για άλλες κοινωνίες, προέχει η θέσπιση μηχανισμών επιβολής του λόγου μιας εξουσίας, ενώ, για την κλασσική ελληνική πολιτειολογία, προέχει η θέσπιση μηχανισμών ορθολογικού ελέγχου του κοινωνικού γίγνεσθαι. Σύμφωνα, λοιπόν, με την ελληνική αντίληψη της παράδοσης πρέπει να απορριφθούν τόσο εκείνη η εκδοχή της παραδοσιοκρατίας που βασίζεται στη συντήρηση συγκεκριμένων ιστορικών απαντήσεων, όσο και εκείνη η μηδενιστική αντίληψη της παράδοσης που καταξιώνει τον νεωτερισμό ως αυτοσκοπό (δηλαδή τη συνεχή παραγωγή νέων μορφών ως αυτοσκοπό). Από τη σκοπιά του κλασσικού ελληνικού πολιτισμού, η παράδοση χαρακτηρίζεται από ευστάθεια στο πεδίο των θεμελιωδών ερωτήσεων (φιλοσοφικών αιτημάτων) και από αστάθεια (δημιουργική αστάθεια) στο πεδίο των συγκεκριμένων ιστορικών απαντήσεων.

Ο διάλογος σήμερα στη Δύση

Αφορμές για να καταθέσω τις ανωτέρω σκέψεις υπήρξαν οι τρέχοντες διάλογοι που διεξάγονται στη Δύση μεταξύ σύγχρονων συντηρητικών και σύγχρονων φιλελεύθερων (ή και μετανεωτερικών) διανοουμένων. Επίσης, καθώς διάβασα πρόσφατα ότι ο Πάπας Λέων ΙΔ’, στο όνομα της παράδοσης, επαναφέρει τη Θεία Λειτουργία του Μυστικού Δείπνου (in Coena Domini) με το έθιμο του νιπτήρος των ποδιών στη Βασιλική του Αγίου Ιωάννη του Λατερανού, σκέφθηκα ότι θα ήταν καλύτερο να στοχαστεί επάνω στο ήθος του Χριστού από τη σκοπιά των αιτημάτων και της ανθρωπολογίας που έθεσε, παρά από τη σκοπιά της τελετουργίας.

Παρόμοιες σκέψεις μού γεννούν οι τάσεις αγγλοσαξονικών θεσμών να συντηρούν τύπους και τελετουργίες ανεξαρτήτως εσωτερικής ζωής, νοήματος, και κριτικής σκέψης, καθώς και η τάση σύγχρονων αμερικανικών και ευρωπαϊκών συντηρητικών κύκλων να καλούν σε σεβασμό και τήρηση παραδόσεων και ριζών νοουμένων ως συγκεκριμένων ιστορικών απαντήσεων, και όχι ως διαχρονικών ερωτήσεων (φιλοσοφικών αιτημάτων). Ως ελληνικής παιδείας άνθρωπος, υποστηρίζω την κατανόηση και την αποδοχή της παράδοσης με έναν τρόπο που χαρακτηρίζεται από ευστάθεια στο πεδίο των θεμελιωδών ερωτήσεων (φιλοσοφικών αιτημάτων) και από αστάθεια (δημιουργική αστάθεια) στο πεδίο των συγκεκριμένων ιστορικών απαντήσεων.