Περί της διοίκησης μιας υπηρεσίας πληροφοριών – Αρχές και εκφυλιστικά φαινόμενα

Ο στρατηγός William J. Donovan, ο “πατέρας” της CIA, σε ομιλία που έκανε την 1 Μαΐου 1946 με θέμα “Μια κεντρική υπηρεσία πληροφοριών: η εξωτερική πολιτική πρέπει να βασίζεται σε γεγονότα”, είπε ότι στη ζωή γενικώς και στην πολιτική ιδιαιτέρως, ισχύουν τα εξής: πριν πάρεις μια απόφαση, πρέπει να συγκεντρώσεις πληροφορίες, αφού συγκεντρώσεις πληροφορίες, πρέπει να τις αξιολογήσεις και να τις ερμηνεύσεις, και μόνο αφού κάνεις αυτό, μπορείς να λάβεις μια απόφαση με πεποίθηση ότι πρόκειται για μια απόφαση μετά λόγου γνώσεως.

Αυτό πρέπει να κάνουν και οι κυβερνήσεις, σύμφωνα με τον στρατηγό Donovan: να συγκεντρώνουν πληροφορίες για τις ικανότητες, τις προθέσεις και τις πολιτικές των παραγόντων που τους ενδιαφέρουν, ύστερα να αξιολογούν και να ερμηνεύουν αυτές τις πληροφορίες και τελικώς, βάσει αυτών των επεξεργασμένων πληροφοριών, να προβαίνουν στη λήψη αποφάσεων. 

Αυτή η επιχειρησιακώς σημαντική πληροφόρηση εξάγεται σε δόσεις και απαιτεί μεθοδική εργασία. Ο στρατηγός Hoyt S. Vandenberg, ένας από τους πρώτους διοικητές της CIA, δήλωσε ενώπιον της Επιτροπής Στρατιωτικών Υπηρεσιών της αμερικανικής Γερουσίας (Ογδοηκοστή Κοινοβουλευτική Περίοδος, Πρώτη Συνεδρία, 1947): η εργασία μιας υπηρεσίας πληροφοριών είναι σαν μια διαδικασία οικοδόμησης, κομμάτι-κομμάτι, μιας “εικόνας” αυτού που συμβαίνει στον κόσμο. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, οι υπηρεσίες πληροφοριών των τριών Όπλων θα συνεισφέρουν τις στρατιωτικές, τις ναυτικές και τις αεροπορικές “εικόνες”, και οι παράγοντες του υπουργείου Εξωτερικών θα συνεισφέρουν τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνιολογικές “εικόνες”.

Η κεντρική υπηρεσία πληροφοριών, σαν μια κεντρική γραμμή συναρμολόγησης, θα συγκεντρώσει όλες αυτές τις “εικόνες”, μαζί με τα αποτελέσματα της δικής της αρχικής και εσωτερικής εργασίας, και θα δημιουργήσει αυτό που ο στρατηγός Vandenberg ονόμασε μια “συνολική εικόνα” εφοδιασμένη με μια έγκυρη πληροφοριακή εκτίμηση και συνοψίζοντας όλα τα συναφή δεδομένα.

Στο ίδιο πνεύμα, σύμφωνα με τη μεθοδολογία διαχείρισης πληροφοριακών πηγών, που εισηγήθηκε ο ναύαρχος Roscoe H. Hillenkoetter, ο οποίος διετέλεσε διοικητής της CIA, το επιχειρησιακό στέλεχος μιας υπηρεσίας πληροφοριών (πρέπει να) είναι κυρίως ένας “ερευνητής”, ο οποίος σκληρά και μεθοδικά εργαζόμενος, συγκεντρώνει πληροφορίες από τον εθνικό και τον διεθνή Τύπο, από ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και επικοινωνιών (π.χ. το διαδίκτυο), από βιβλία αναφοράς και πρωτότυπα ερευνητικά συγγράμματα, από συνέδρια, οικονομικά και πολιτικά fora και παρόμοια υλικά, οργανώνοντας τα διάφορα γεγονότα σε ένα πληροφοριακό σύστημα, ώστε να προκύψει η “όλη περιγραφή” και οι λεπτομέρειες να αρχίσουν να γεμίζουν τα όποια πληροφοριακά κενά.

Ο ρόλος της υπηρεσίας πληροφοριών αποβαίνει, σύμφωνα με τον ναύαρχο Hillenkoetter, εκείνος του δημιουργού ενός μεγάλου “ψηφιδωτού παζλ”, από το οποίο τελικώς αναδύεται μια “εικόνα”, που περιέχει όλα τα συναφή γεγονότα διατεταγμένα σύμφωνα με τις κατάλληλες μεταξύ τους σχέσεις. Με αυτόν τον τρόπο καθορίζεται και το αν μια πληροφορία είναι χρήσιμη ή πρέπει να κοπεί με το “ξυράφι του Occam“, και προκύπτει ποιες νέες πληροφορίες είναι αναγκαίες. 

Αιτίες αλλοίωσης και διαφθοράς μιας υπηρεσίας πληροφοριών

Μια υπηρεσία πληροφοριών μπορεί να διαφθαρεί ή να αλλοιωθεί, λόγω ενός συνδυασμού δομικών αδυναμιών, εξωτερικών πιέσεων και αλλαγών στην εσωτερική οργανωσιακή κουλτούρα. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες είναι η διεξαγωγή συγκαλυμμένων/μαύρων επιχειρήσεων, οι οποίες πρέπει να ανήκουν κυρίως στην αρμοδιότητα των Ενόπλων Δυνάμεων, της Αστυνομίας και άλλων ειδικών οργανισμών. Η ανάπτυξη (πόσο μάλλον η υπερβολική μεγέθυνση) ενός τέτοιου τομέα μέσα στον πυρήνα μιας υπηρεσίας πληροφοριών (και τονίζω τον όρο “πληροφοριών”, αν πρόκειται να κυριολεκτούμε) υπονομεύει την επιστημονική και γνωσιολογική ταυτότητα, που πρέπει να έχει μια υπηρεσία πληροφοριών.

Για παράδειγμα, ο Mike Pompeo διοίκησε τη CIA κυρίως ως έναν μηχανισμό μαύρων και επιθετικών επιχειρήσεων, και είχε ως υπέρτατες αξίες, όχι την έρευνα και την αντικειμενική ανάλυση, αλλά (κατά δήλωση του ιδίου) το ψεύδος, την εξαπάτηση και την κλοπή για χάρη των εντολέων του και της φράξιάς του. Επιβραβεύθηκε με το αξίωμα του υπουργού Εξωτερικού στην πρώτη κυβέρνηση Τραμπ. 

Η πολιτική παρέμβαση αποτελεί έναν ακόμα κρίσιμο παράγοντα. Αν κυβερνήσεις ή ισχυρά πρόσωπα και λόμπι πιέζουν μια υπηρεσία πληροφοριών να εξυπηρετήσει τα ιδιοτελή συμφέροντά τους (όπως η διαμόρφωση πληροφοριών για τη δικαιολόγηση πολιτικών αποφάσεων, καθώς και η διεξαγωγή μαύρων επιχειρήσεων για τη διαμόρφωση των ροών κεφαλαίου γενικώς και της κατανομής κρατικού χρήματος ιδιαιτέρως), τότε η ορθή λειτουργία της υπονομεύεται.

Με τον χρόνο, αυτό διαβρώνει την αξιοπιστία και την επαγγελματική της ακεραιότητα, και αναπτύσσονται θύλακοι διαφθοράς και οιονεί κρατικές μαφίες στο όνομα της εθνικής ασφάλειας. Για παράδειγμα, ο Robert Gates, ως αξιωματούχος της CIA στη δεκαετία του 1980 και μετέπειτα διοικητής της (1991–93), είναι διαβόητος για τη σκόπιμη παραποίηση πληροφοριών και την παραγωγή “μαγειρεμένων” εκτιμήσεων και εκθέσεων, προκειμένου να εξυπηρετήσει και να δικαιολογήσει την πολιτική ατζέντα των κυβερνήσεων Ρόναλντ Ρέιγκαν και Τζορτζ Χέρμπερτ Γουόκερ Μπους. 

Επιπλέον, η εσωτερική οργανωσιακή κουλτούρα παίζει καθοριστικό ρόλο. Η ομαδική σκέψη, ειδικότερα η παθητική ή δόλια αφομοίωση μέσα σε ένα διεστραμμένο σύστημα μπορεί επίσης να εμποδίσει την κριτική αξιολόγηση αποφάσεων και την επιστημονική σκέψη. Τέλος, ο φόβος και η αίσθηση επείγοντος (ιδιαιτέρως σε περιόδους κρίσης) συχνά οδηγούν σε έκτακτα μέτρα και επέκταση εξουσιών, τα οποία, χωρίς επαρκείς ελέγχους, μπορεί να γίνουν μόνιμα και να οδηγήσουν σε καταχρήσεις, και διαμορφώνουν δομές, όπου το επείγον έχει συνεχώς τα πρωτεία έναντι του σημαντικού, και η συνήθεια επικρατεί έναντι της όντως δημιουργικής σκέψης και της αριστείας.