Πως προέκυψε η σημερινή παρακμή

Πρόκειται για έναν άνθρωπο της διαρκούς κινητικότητας και της εσωτερικής στασιμότητας. Ένα ον που ενεργεί ακατάπαυστα, όχι επειδή εμφορείται από κάποια τελεολογία, αλλά ακριβώς επειδή στερείται τελεολογίας. Η δραστηριότητά του είναι η μεταμφίεση αυτού του ελλείμματός του. Δεν επιδιώκει κάτι συγκεκριμένο, επιδιώκει την ίδια την επιδίωξη. Είναι η ενσάρκωση μιας βούλησης χωρίς τέλος-σκοπό, μιας εκπεσμένης μορφής του βίου, όπου η πράξη έχει αποσπαστεί από το τέλος της.

Η γλώσσα του είναι σύμπτωμα αυτής της αποσύνδεσης: λέξεις χωρίς πνευματική ρίζα, έννοιες χωρίς βαρύτητα, ένας λόγος που δεν αποκαλύπτει, αλλά συγκαλύπτει το μηδέν που τον γεννά. Η περιβόητη προσαρμοστικότητά του δεν είναι δύναμη, αλλά έκπτωση. Είναι η ανικανότητα να παραμείνει, να επιμείνει, να δεσμευθεί. Δεν έχει μορφή, είναι ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο περίγραμμα. Δεν έχει μια στερεή ταυτότητα, είναι η διαρκής αναστολή κάθε ταυτότητας. Ό,τι θα μπορούσε να τον ορίσει, το εγκαταλείπει, προτού τον δεσμεύσει.

Αυτό που τον χαρακτηρίζει βαθύτερα είναι η αποστροφή προς το Είναι ως σταθερότητα. Δεν αντέχει τη μονιμότητα, διότι η μονιμότητα απαιτεί αντιπαράθεση με το όριο, και το όριο τον αποκαλύπτει. Έτσι, καταφεύγει στη διαρκή μεταβολή, την οποία ανυψώνει σε υπέρτατη αξία. Η καινοτομία γίνεται το άλλοθι μιας ύπαρξης που αδυνατεί να ριζώσει. Περιφέρεται στον κόσμο ως τουρίστας της πραγματικότητας, όχι για να κατοικήσει, αλλά για να αποφύγει κάθε κατοίκηση. Συχνά, σήμερα, ένας τέτοιος τύπος ανθρώπου αποκαλείται αναζητητής, “expat” (εκπατρισμένος: που ζει και εργάζεται προσωρινά ή μόνιμα σε μια χώρα διαφορετική από τη χώρα καταγωγής του) ή ένας φιλόδοξος τύπος start-up.

Απορρίπτει κάθε υπερβατική αρχή, όχι από φιλοσοφική αυστηρότητα, αλλά από υπαρξιακή ανεπάρκεια. Διότι το υπερβατικό εισάγει κριτήριο, και το κριτήριο απαιτεί λογοδοσία. Διακηρύσσοντας την αυτονομία του, αποκαλύπτει την πιο απόλυτη μορφή ετερονομίας: είναι υποχείριο των παρορμήσεών του, σκλάβος του χάους των ορέξεών του. Είναι ένας κυρίαρχος χωρίς βασίλειο, ένας άρχων που δεν μπορεί να άρχει ούτε του εαυτού του.

Η ηθική του είναι καθαρά εργαλειακή, το καλό ταυτίζεται με το ιδιοτελές συμφέρον. Δεν διστάζει να συσσωρεύει, ακόμα και σε βάρος του κόσμου που τον καθιστά ισχυρό. Διότι για αυτόν, ο κόσμος δεν είναι κοινός τόπος ύπαρξης, αλλά πεδίο εκμετάλλευσης. Στην καθημερινότητά του, εμφανίζεται ως ο ευγενικός και συνεργάσιμος άνθρωπος. Αλλά η ευγένειά του είναι τεχνική. Το χαμόγελό του στρατήγημα, η συνεργασία του προσωρινή σύμπτωση συμφερόντων.

Είναι ο άνθρωπος, που φθάνει νωρίς στη δουλειά ή στο επαγγελματικό ραντεβού. Δεν φθάνει νωρίς από αφοσίωση προς την τέχνη του, αλλά από ιδιοτελή υπολογισμό. Είναι ο άνθρωπος που χαμογελά, και μάλιστα μπορεί να χαμογελά συνέχεια σαν κλόουν, προς τους συναδέλφους και συνεργάτες του, αλλά, μέσα του, μετρά τις αδυναμίες τους προς εκμετάλλευση. Είναι ο άνθρωπος που εκφράζει συγχαρητήρια, αλλά δεν τα εννοεί. Συνεργάζεται, αλλά δεν πιστεύει όντως στη συνεργασία. Αποκαλεί ανθρώπους φίλους, αλλά δεν αποτελεί αληθή φίλο. Ειρήσθω εν παρόδω, κανείς που χρησιμοποιεί τον όρο “φίλε” με ευκολία και προχειρότητα δεν μπορεί να αποτελέσει αληθή φίλο, και ακούμε αυτόν τον όρο όλο και περισσότερο στις ημέρες μας, τόσο στις κοινωνικές συναναστροφές όσο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ο τύπος του ανθρώπου που οδηγεί σε παρακμή

Ο ανωτέρω ανθρωπότυπος δεν επιδιώκει να τελειοποιήσει το πεδίο δράσης του, αλλά να το απομυζήσει και να το εγκαταλείψει. Δεν αντιμετωπίζει τους συναδέλφους και τους συνεργάτες του ως εταίρους σε μια κοινή υπαρξιακή συνθήκη, αλλά ως εμπόδια μεταξύ των οποίων πρέπει να πλοηγηθεί, τα οποία πρέπει να υπερκεράσει ή και υπογείως να υπονομεύσει. Δεν αξίζει σεβασμού, λοιπόν, διότι δεν είναι ριζωμένος σε τίποτε, αλλά αιωρείται σε μια αέναη κατάσταση ιδιοτελών υπολογισμών, και μάλιστα θεωρεί αυτή την κατάσταση σαν ένα είδος ανωτερότητας. Δεν υπάρχει ειλικρίνεια εκεί όπου δεν υπάρχει δέσμευση. Δεν υπάρχει φιλία εκεί όπου ο άλλος δεν αναγνωρίζεται ως σκοπός, αλλά ως μέσο.

Δεν οικοδομεί μορφές ζωής, τις αποδομεί εκ των έσω. Δεν ανήκει σε τίποτε, διέρχεται από τα πάντα. Και αυτή την αδυναμία του την παρερμηνεύει ως ελευθερία. Νομίζει ότι υπερβαίνει τα όρια, ενώ στην πραγματικότητα έχει απλώς απολέσει κάθε μέτρο, και χωρίς μέτρο, δεν υπάρχει ούτε αρετή ούτε κρίση. Η φιλοδοξία του δεν είναι άνοδος προς το άριστο, αλλά διαφυγή από το ουσιώδες. Η προσπάθειά του δεν είναι άσκηση προς τελείωση, αλλά νευρική κατανάλωση ενέργειας χωρίς έσχατο προορισμό. Είναι ένας άνθρωπος που δεν θέλει να γίνει κάτι· θέλει να αποφύγει το να είναι, θέλει να δραπετεύσει από την ανθρώπινη συνθήκη.

Και όμως, μια τέτοια ύπαρξη δεν μπορεί να θεμελιώσει κοινωνία. Διότι η κοινωνία δεν είναι άθροισμα αυτάρκων μονάδων, αλλά οργανική ενότητα σχέσεων. Δεν είναι ένα καρναβάλι από ανθρώπους, που σπρώχνονται και σκαρφαλώνουν ο ένας επάνω στον άλλο, σε μια φρενίτιδα αυτοεπιδοκιμασίας. Η κοινωνία, αν πρόκειται να είναι βιώσιμη, πρέπει να γίνει κατανοητή ως ένας οργανισμός, μια δομή αλληλεξαρτώμενων μερών, καθένα με τον ρόλο του, την αξιοπρέπειά του και τις υποχρεώσεις του. Δεν μπορούμε να έχουμε έναν υγιή και βιώσιμο οργανισμό, όταν τα μέρη του αρχίζουν να δρουν το ένα εναντίον του άλλου. Τι συμβαίνει, λχ, όταν το χέρι ανταγωνίζεται τον βραχίονα ή όταν η καρδιά είναι ασύμβατη με τον εγκέφαλο ή όταν τα άκρα παραμελούν το συνολικό σώμα, επιδιώκοντας τις ατομικές τους φιλοδοξίες; Σίγουρα δεν προκύπτει αριστεία, αλλά η παρακμή που έχουμε σήμερα, ο σύγχρονος εμπορευματικός πολιτισμός.

Τελικώς, ο άνθρωπος που αρνείται να δεσμευθεί σε κάτι ανώτερο από τον εαυτό του, δεν απελευθερώνεται, αλλά συρρικνώνεται. Και η φαινομενική του κίνηση δεν είναι παρά μια αέναη περιφορά γύρω από το ίδιο κενό. Όπως επισήμανε ο Immanuel Kant, η πρόοδος της ανθρωπότητας θα προέλθει είτε μέσω της πνευματικής της ανέλιξης, είτε μέσω της εμπειρίας του χάους.