Πως το βαθύ κράτος των μάνατζερ χειραγωγεί τις κοινωνίες

Όπως προσφυώς εξήγησε ο Μαρξ στις “Βάσεις Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας”, η μεταβολή ενός τέτοιου καθεστώτος (και, άρα, η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο) κατέστη εφικτή μόνο όταν οι γαιοκτήμονες άρχισαν να αποδίδουν μεγαλύτερη σημασία στην ανταλλακτική αξία του εισοδήματός τους από ό,τι στη χρηστική αξία του.

Αυτό κατέστη εφικτό όταν, στη συνείδηση των ανθρώπων, το χρήμα απέκτησε αυτοτελή αξία, και, έτσι, καταξιώθηκε το εμπόριο του χρήματος (δηλαδή το χρήμα, από μέσο πραγματοποίησης εμπορικών συναλλαγών, έγινε εμπόρευμα το ίδιο, με την τιμή του να είναι ο τόκος).

Όπως εξήγησε ο Μαρξ στο προαναφερθέν βιβλίο του, η πρωταρχική διαμόρφωση του κεφαλαίου δεν οφείλεται ούτε στους γαιοκτήμονες ούτε στις συντεχνίες του μεσαίωνα, αλλά στον τοκογλυφικό και στον εμπορικό πλούτο. Ως συμβολική ληξιαρχική πράξη γέννησης του καπιταλισμού, θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε την καινοφανή συντεχνία εμπορίου χρήματος και επενδύσεων χαρτοφυλακίου που συγκρότησε η γερμανική οικογένεια Φούγκερ στον 15ο και στον 16ο αιώνα.

Τάξη και ιδιοκτησία στον καπιταλισμό

Η αστική τάξη αποδέσμευσε τους δουλοπάροικους (και αποδεσμεύθηκε η ίδια από την προνεωτερική συμβίωση σε ένα ενιαίο σύστημα μαζί τους), και τους μετέτρεψε σε ελεύθερη εργατική δύναμη, την οποία μίσθωνε στην αγορά εργασίας ως καπιταλιστής (ιδιοκτήτης ατομικής χρηματικής ισχύος). Το κεφάλαιο, ως χρηματικός πλούτος, ανήκει σε άτομα, αλλά η ισχύς του κεφαλαίου δεν είναι ατομική (δεν ανήκει ουσιαστικώς σε άτομα), αλλά ανήκει στον ίδιο τον χρηματικό πλούτο, απορρέει από τον ίδιο τον μηχανισμό λειτουργίας και αναπαραγωγής του κεφαλαίου, και, άρα, τελικώς, αποτελεί μια απρόσωπη μορφή πλούτου.

Δεύτερον, η ατομική ιδιοκτησία δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του καπιταλισμού, ούτε καν το ουσιαστικό γνώρισμα του καπιταλισμού. Η ιδιοκτησία αποτελεί μια νομική σχέση. Το κεφάλαιο δεν δημιουργείται από έναν τύπο κυριότητας, αλλά δημιουργείται από την κερδοφόρο μίσθωση εργατικής δύναμης εκ μέρους του καπιταλιστή, ο οποίος καρπώνεται την υπεραξία. Το κύριο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού δεν είναι ούτε η ιδιοκτησία ούτε η αγορά, αλλά η αναπαραγωγή του κεφαλαίου.

Η αστική τάξη, αξιοποιώντας τη φιλελεύθερη ιδεολογία, που τοποθετεί το άτομο στο κέντρο του κόσμου, αντικατέστησε σταδιακώς το φεουδαρχικό κοινωνικό σύστημα με την αστική δημοκρατία (η οποία αποτελεί ένα μέσο πολιτικής κυριαρχίας της αστικής τάξης έναντι των παλαιών, παραδοσιακών ελίτ), και η σύνδεση του καπιταλισμού με τη βιομηχανική επανάσταση επέφερε σημαντικές ιστορικές αλλαγές, περιλαμβανομένων μιας άνευ ιστορικού προηγουμένου αύξησης του χρηματικού πλούτου και μιας άνευ ιστορικού προηγουμένου τεχνολογικής προόδου.

Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε, ο καπιταλισμός αποτελεί μια απρόσωπη μορφή πλούτου, και, άρα, σταδιακώς, οι ελευθερίες και τα δικαιώματα του ατόμου που διακηρύσσει ο φιλελευθερισμός εκπίπτουν και καταλήγουν στην ελευθερία και στα δικαιώματα του κεφαλαίου καθ’ εαυτό, και όχι των ανθρώπινων υποκειμένων. Επίσης, καθώς άλλαξε η φύση του κοινωνικού συστήματος, άλλαξε και η φύση των κρίσεών του.

Στα προκαπιταλιστικά συστήματα (που ήταν κυρίως φυσικές οικονομίες), οι οικονομικές κρίσεις οφείλονταν κυρίως σε εξωγενείς προς το οικονομικό σύστημα αιτίες (π.χ., φυσικές καταστροφές, πόλεμοι, κ.λπ.), ενώ, στο καπιταλιστικό σύστημα (που είναι μια τεχνική οικονομία), οι ενδογενείς αιτίες των οικονομικών κρίσεων (δηλαδή αιτίες που απορρέουν από την ίδια τη λειτουργία αυτού του συστήματος) αποβαίνουν σημαντικότερες από τις εξωγενείς αιτίες των οικονομικών κρίσεων.

Κοινωνική πυραμίδα

Η κοινωνική πυραμίδα περιγράφει τη δομή και τη λειτουργία της κοινωνίας, και, ειδικότερα, τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται ο πλούτος, η εξουσία και το κύρος μεταξύ των κοινωνικών ομάδων. Στον καπιταλισμό, η κοινωνική πυραμίδα βασίζεται στη λογική και στις αξίες των κοινωνιών του χρηματικού πλούτου, και αντανακλά τα συμφέροντα και τη νοοτροπία ενός εμπορικού κατεστημένου. Το καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα προσδιορίζει το πολιτικό σύστημα, έτσι ώστε, στην πράξη, ο οικονομικός φιλελευθερισμός αντικαθίσταται από μια μορφή καρτελισμού, και οι διακηρύξεις του πολιτικού φιλελευθερισμού δεν αποτελούν ούτε καν μια καρικατούρα της πραγματικής αστικής δημοκρατίας στο πλαίσιο του καπιταλισμού.

Οι επικοινωνιολόγοι, οι σύμβουλοι μάρκετινγκ, αλλά και οι φορείς του “βαθέος κράτους” δημιουργούν και διαχειρίζονται τον λόγο (σκέψη και γλώσσα) των πολιτικών προσώπων με όρους εμπορίου και ψυχολογικών επιχειρήσεων. Ανεξαρτήτως των επιμέρους πολιτικών και στιλιστικών διαφορών των πολιτικών προσώπων, τα επικρατούντα πολιτικά πρόσωπα λανσάρονται και λειτουργούν ως πολιτικά εμπορεύματα με συγκεκριμένες προδιαγραφές και συγκεκριμένη χρηστική αξία (και ημερομηνία λήξης).

Οι μάνατζερς (προϊστάμενοι) στις σύγχρονες καπιταλιστικές επιχειρήσεις αυτό που πρωτίστως έχουν εκπαιδευθεί να κάνουν, και αυτό που πρωτίστως κάνουν, είναι να προσαρμόζονται στη λογική του κατεστημένου καπιταλιστικού συστήματος. Ακόμα και στελέχη του εκπαιδευτικού συστήματος και των θεσμών έρευνας και τεχνολογίας υποκύπτουν όλο και περισσότερο σε εμπορικές πρακτικές οικονομικής κερδοσκοπίας, μάρκετινγκ, πωλήσεων, και δημόσιων σχέσεων. Από μια μακρο-αναλυτική σκοπιά, δεν υπάρχει κάποια προσωποπαγής συνωμοσία, αλλά όλα τα συστατικά μέρη του συστήματος (ανεξαρτήτως των ενδοσυστημικών διαφορών και αντιφάσεων) συνωμοτούν με μηχανικό τρόπο.

Ωστόσο, το είδος Homo sapiens χαρακτηρίζεται από τη δυνατότητα, αντί μόνο να προσαρμόζεται στο περιβάλλον του, να προσαρμόζει (υπό κατάλληλες προϋποθέσεις και ευκαιρίες) το περιβάλλον του στην προθετικότητα της συνείδησης (μέσω ιδεών, θεσμών, και τεχνολογίας). Εξού και η κοινωνιολογία δεν ανάγεται στη ζωολογία.

Μια μεγάλη, υπαρξιακή πρόκληση και ανάγκη για την ανθρωπότητα είναι, αφού αναστοχαστεί, δημιουργικώς και κριτικώς, επάνω στους θεσμούς και στην τεχνολογία, να αναδομήσει την κοινωνική πυραμίδα, τοποθετώντας στην κορυφή της, όχι μια εμπορική ελίτ, αλλά μια διανοητική και ηθική ελίτ. Αυτό αποτελεί την πεμπτουσία του ορθολογισμού και του ανθρωπισμού, αφού η κατ’ εξοχήν οντολογική ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου είδους είναι η συνείδηση (τόσο ως συνείδηση της ύπαρξης όσο και ως ηθική συνείδηση).