Ψυχαναλύοντας τον Σιωνισμό

Δεδομένης της τρέχουσας κρίσης στη Μέση Ανατολή, αξίζει να μελετήσουμε και την ψυχανάλυση του Σιωνισμού: Στο προαναφερθέν άρθρο, ο Dan Bar-On ερμηνεύει το κίνημα του Σιωνισμού ως αντίδραση σε ένα αθεράπευτο συλλογικό τραύμα των σιωνιστών Εβραίων. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιεί κυρίως τις εξής ψυχαναλυτικές έννοιες:

• Τραύμα και μεταβίβαση

Στην ψυχανάλυση, η μεταβίβαση είναι ένας βασικός μηχανισμός που περιγράφηκε αρχικώς από τον Sigmund Freud. Η μεταβίβαση συμβαίνει, όταν ένα άτομο μεταφέρει συναισθήματα, προσδοκίες ή πρότυπα σχέσεων από σημαντικές σχέσεις του παρελθόντος (συνήθως από την παιδική ηλικία, π.χ. με γονείς) σε ένα άλλο πρόσωπο στο παρόν. Η μεταβίβαση τραύματος είναι μια ειδική μορφή μεταβίβασης, όπου τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος επηρεάζουν έντονα τον τρόπο που ένα άτομο αντιλαμβάνεται και βιώνει μια νέα σχέση. Με απλά λόγια, το άτομο αντιδρά στο παρόν σαν να επαναλαμβάνεται το παλιό τραύμα, και έτσι, ενεργοποιείται η μνήμη του τραύματος, όχι απαραιτήτως η πραγματική συμπεριφορά του άλλου.

Αναφορικώς με τον Σιωνισμό, ειδικώς, η Βρετανίδα πολιτική ψυχολόγος Jacqueline Rose, στο βιβλίο της με τίτλο “Το Ζήτημα της Σιών”, μελετά τον Σιωνισμό ως μια “συλλογική ψυχική διαταραχή” που προέρχεται από μακραίωνες ταλαιπωρίες, όπου η οργή, η ντροπή και η ανημποριά μεταβιβάζονται στους Παλαιστινίους και σε άλλους παράγοντες της Μέσης Ανατολής (όπως το καθεστώς του Ιράν σήμερα).

Η μεταβίβαση τραύματος συνδέεται με τρεις βασικές διαδικασίες: (1) Ασυνείδητη μνήμη τραύματος, δηλαδή  το τραύμα δεν είναι πάντοτε συνειδητό, αλλά ενεργοποιείται σε παρόμοιες σχέσεις. (2) Επανάληψη, δηλαδή το άτομο ασυνειδήτως τείνει να επαναλαμβάνει παλαιά μοτίβα σχέσεων. (3) Προσπάθεια επεξεργασίας, δηλαδή η επανάληψη είναι συχνά μια ψυχική προσπάθεια να λυθεί κάτι που δεν λύθηκε τότε.

• Ο “νέος ιουδαίος” και η ταυτότητα

Ο πρώιμος Σιωνισμός, ιδίως μέσω προσωπικοτήτων, όπως ο Max Nordau, αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός προτύπου “μυώδους ιουδαίου” για να αντιστρέψει την αντιληπτή παρακμή, που προκάλεσε η μακραίωνη εξορία Εβραίων, εστιάζοντας στην αυτοπειθαρχία και στην ισχύ (παρόμοια πρότυπα και ψυχολογικά προβλήματα παρατηρούμε και σε οργανώσεις “λευκής υπεροχής” (White supremacy) και εθνικιστικού εξτρεμισμού στη Δύση).

• Μεσσιανισμός και μηχανισμοί άμυνας του “εγώ”

Ο Σιωνισμός εσωτερικεύει τη βία, χρησιμοποιώντας την ως εργαλείο για την οικοδόμηση του κράτους, ενώ παραλλήλως χρησιμοποιεί “ριζοσπαστικές ψυχικές άμυνες” για να αγνοήσει (απωθήσει) τα δεινά που προκαλεί στα Κατεχόμενα Εδάφη. Ο ίδιος ο Sigmund Freud ήταν επιφυλακτικός απέναντι στον Σιωνισμό, περιγράφοντάς τον ως ένα, κατά καιρούς, “εμπρηστικό” κίνημα, και υποστήριξε ότι ο “αβάσιμος φανατισμός”, σε συνδυασμό με ένα σύμπλεγμα ανωτερότητας, ήταν υπεύθυνος για την αραβική δυσπιστία απέναντι στη δημιουργία του σιωνιστικού Κράτους του Ισραήλ.

Η υποκείμενη ψυχοπαθολογία του Σιωνισμού επιδεινώθηκε, διότι η Βρετανία και οι ΗΠΑ εργαλειοποίησαν τον Σιωνισμό ως μια δύναμη εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης και ως μια δύναμη για την επιβολή δύσκολων πολιτικών, οικονομικών και στρατιωτικών ισορροπιών στη Μέση Ανατολή, ενώ συχνά ειδικές υπηρεσίες του Κράτους του Ισραήλ κλήθηκαν από τις ΗΠΑ και τη Βρετανία να διεξάγουν μαύρες επιχειρήσεις, που για ποικίλους θεσμικούς λόγους δεν μπορούσαν να διεξάγουν οι αντίστοιχες αμερικανικές ή βρετανικές ειδικές υπηρεσίες.

Παρά τις υλικές αποζημιώσεις και τα προνόμια που απολαμβάνει το Κράτος του Ισραήλ από τις ΗΠΑ και άλλους Δυτικούς συμμάχους του, η θέση και ο ρόλος που έχει αναλάβει στο πλαίσιο του αγγλοσαξονικού ιμπεριαλισμού υπονομεύουν την ψυχική εξυγίανση και τη στιβαρή πολιτιστική ανάπτυξη αυτής της κοινωνίας.