Σημειώσεις για τη διανοητική διαδρομή του Κωνσταντίνου Τσουκαλά

Η επιστήμη της Κοινωνιολογίας υπήρξε μια κυνηγημένη επιστήμη από το μεταπολεμικό-μετεμφυλιακό ελληνικό κράτος της Δεξιάς ή ορθότερα από το 1936, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τον τρόπο που συμπεριφέρθηκε το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και τον Αβροτέλη Ελευθερόπουλο, τους πρώτους καθηγητές Κοινωνιολογίας στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης αντίστοιχα, την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Μια επιστήμη που την εισήγαγε στη σύγχρονη Ελλάδα και τη δημόσια σφαίρα ο μεγάλος Αλέξανδρος Παπαναστασίου και οι συνοδοιπόροι του στις αρχές του 20ου αιώνα. Η αρνητική σχέση της ελληνικής Δεξιάς με την Κοινωνιολογία παρέμεινε μια “σταθερά”, όπως έδειξε και η πριν από 5-6 χρόνια αφαίρεσή της από μάθημα Πανελληνίων Εξετάσεων στην Γ’ Λυκείου. Ως αποτέλεσμα αυτών των συνθηκών οι Έλληνες κοινωνιολόγοι της γενιάς του Τσουκαλά, μηδέ του ίδιου εξαιρουμένου, πραγματοποιούσαν συνήθως βασικές σπουδές στη Νομική και στη συνέχεια στο εξωτερικό σπούδαζαν κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες.

Η πρώτη άνοιξη της ελληνικής κοινωνιολογίας

Ο Τσουκαλάς, γόνος αστικής οικογένειας, είχε μια αντίστοιχη διαδρομή. Ανήκε σε αυτό που θα μπορούσε ίσως να χαρακτηρισθεί μια ελληνική εκδοχή του “δυτικού μαρξισμού”, σύμφωνα με την γνωστή ορολογία του Πέρυ Άντερσον, στην περίοδο μετά το ’74 ή το ’81. Σε κάθε περίπτωση, το έργο του Τσουκαλά της δεκαετίας του ’70 και των αρχών της δεκαετίας του ’80 συγκροτεί –μαζί με το έργο άλλων σημαντικών διανοουμένων της περιόδου– εκείνο που ο Γιάννης Βούλγαρης έχει χαρακτηρίσει ως “κοινωνιολογικό παράδειγμα” στη μελέτη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.

Διανοούμενοι όπως οι γαλλοτραφείς Νίκος Σβορώνος (προηγούμενη γενιά), Κωστής Μοσκώφ, Κώστας Βεργόπουλος, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ο αγγλοτραφής Νίκος Μουζέλης, ο γερμανοτραφής-βεμπεριανός και λίγο μεγαλύτερος ηλικιακά Βασίλης Φίλιας, όπως και ο επίσης λίγο μεγαλύτερος ηλικιακά από τον Τσουκαλά, Νίκος Ψυρούκης (πιο κοντά στα σχήματα του “ανατολικού” μαρξισμού εκείνος), συγγράφουν και κυκλοφορούν τα μεγάλα έργα τους τη δεκαετία του ’70.

Με τις –σημαντικές σε αρκετά σημεία– διαφορές τους, τα έργα των συγκεκριμένων στοχαστών συγκροτούν ένα “κοινωνιολογικό παράδειγμα” για την ιστορική εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, εμπνευσμένο από τα νεομαρξιστικά σχήματα της θεωρίας της εξάρτησης, επιχειρώντας να διατυπώσουν πλαίσια ερμηνείας. Στο έργο τους εγγράφονται οι προβληματισμοί-προσανατολισμοί-αναζητήσεις και η ιστορική αυτογνωσία της πρώτης περιόδου της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας/Μεταπολίτευσης. Πρόκειται για βιβλία που διαβάστηκαν ευρέως από μια κοινωνία, σε μια πολιτική αγορά που διψούσε για μακροσκοπικές ιστορικά προσεγγίσεις, απαλλαγμένες από την μετεμφυλιακή “εθνικοφροσύνη”.

Ο Τσουκαλάς βρίσκεται στο Παρίσι στα τέλη της δεκαετίας του ’60, όπου και θα παραμείνει για δέκα χρόνια, και ουσιαστικά διαμορφώνεται διανοητικά από την έκρηξη του διανοητικού στοχασμού-ριζοσπαστικής ατμόσφαιρας που πυροδότησαν τα κινήματα του 1968. Έχοντας διδακτικά και ερευνητικά καθήκοντα στα Πανεπιστήμια του Παρισιού, επηρεάζεται ιδιαίτερα από διανοούμενους όπως ο Λουί Αλτουσέρ, ο Πιερ Μπουρντιέ, ο Μισέλ Φουκό, ακόμα περισσότερο όμως από τον Σβορώνο, επιβλέποντα της διδακτορικής του διατριβής και τον επιστήθιο φίλο του Νίκο Πουλαντζά.

Κ. Τσουκαλάς: Το θεωρητικό έργο

Στο πλαίσιο διαμόρφωσης του “κοινωνιολογικού παραδείγματος” ερμηνείας της ελληνικής περίπτωσης, ο Τσουκαλάς συνεισφέρει, μεταξύ άλλων, με το κορυφαίο σύγγραμμά του, που είναι έργο αναφοράς και το διδακτορικό του “Εξάρτηση και Αναπαραγωγή – Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα 1830-1922” (Θεμέλιο, 1976). Το βασικό ερμηνευτικό του σχήμα είναι η σχέση “ελλαδισμού-ελληνισμού” μέσα από την παρατηρούμενη ανάπτυξη των εκπαιδευτικών μηχανισμών.

Αλλά και σημαντικά βιβλία εκείνης της περιόδου είναι το “Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος – Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα” (Θεμέλιο, 1980), όπου θα επιχειρήσει να ερμηνεύσει το “υπερτροφικό κράτος” σε συγκριτική προοπτική, το “Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη Μεταπολτική Ελλάδα” (Θεμέλιο, 1985), όπου μέσα από την περίφημη έννοια της “πολυσθένειας” των κοινωνικών υποκειμένων θα επιχειρήσει να ερμηνεύσει με όρους υλικούς την παρατηρούμενη διάσταση “ταξικής θέσης-ταξικής τοποθέτησης” –σύμφωνα με την πυκνή διατύπωση του Πουλαντζά– ως κομβικό ερμηνευτικό κλειδί στον σύγχρονο ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό. Η διαμόρφωση ερευνητικών ερωτημάτων και ερμηνευτικών σχημάτων, γίνεται μέσα από τις εθνικές ιδιαιτερότητες στη διεθνική κίνηση και όχι στο πλαίσιο ενός “ανεύρετου εξαιρετισμού”. Στα σχήματα του “υπετροφικού κράτους” όσο και της “πολυσθένειας” θα ασκηθεί κριτική.

Για τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες η κατάσταση-αντιμετώπιση από το ελληνικό κράτος θα αλλάξει μετά τις εκλογές του 1981. Θα υπάρξει μια προσπάθεια θεσμοποίησης της δυναμικής αυτής με τη σταδιακή συγκρότηση πανεπιστημιακών τμημάτων κοινωνικών επιστημών, στο πλαίσιο της Αλλαγής και του νόμου-πλαίσιου 1268/82 αλλά και με την εισαγωγή του μαθήματος της Κοινωνιολογίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση και ιδίως ως μαθήματος Πανελληνίων Εξετάσεων στην Γ’ Λυκείου.

Μια προσέγγιση αναφορικά με τη διαμόρφωση σχολών κοινωνιολογικής σκέψης στην Ελλάδα μετά τη “στιγμή 1981” υπερβαίνει προφανώς το παρόν σημείωμα. Πάντως, αποτελεί ένα ενδιαφέρον και προκλητικό κατά τη γνώμη μου ζήτημα. Ο Τσουκαλάς από τη δεκαετία του ’80 θα είναι καθηγητής στα ελληνικά Πανεπιστήμια και θα συνδεθεί ιδιαίτερα με το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστήμιο Αθηνών. Παράλληλα, εκτός των ακαδημαϊκών του δημοσιεύσεων, αρθρογραφεί συστηματικά παρεμβαίνοντας στη δημόσια σφαίρα ως δημόσιος διανοούμενος.

Από την εξάρτηση στον εκσυγχρονισμό

Τη δεκαετία του ’80, όντας σταθερά ενταγμένος στην ανανεωτική κομμουνιστική Αριστερά, θα βλέπει και θα διαβάζει περισσότερο θετικά το ΠΑΣΟΚ απ’ ό,τι άλλοι διανοούμενοι του ίδιου χώρου, όπως ο συμφοιτητής και φίλος του Άγγελος Ελεφάντης, οι οποίοι θα είναι περισσότερο αρνητικοί. Η στιγμή 1989-90 και μετά, η ήττα της Αριστεράς του 20ου αιώνα διεθνώς, τον επηρεάζει σημαντικά. Κινείται στο πλαίσιο μεταξύ νέου αναθεωρητισμού-νέας σοσιαλδημοκρατίας και ανανεωτικής μετακομμουνιστικής Αριστεράς. Το στοιχείο αυτό κυρίως αλλά και η προσωπική φιλία και εκτίμηση προς τον Κώστα Σημίτη τον οδηγούν στην αφετηριακή συμμετοχή του στον κεντροαριστερό Όμιλο Προβληματισμού για τον Εκσυγχρονισμό της Κοινωνίας (ΟΠΕΚ) το 1991 και στη θετική προσέγγιση του “υπαρκτού εκσυγχρονισμού” μετά το 1996.

Η κίνηση από τη θεωρία της εξάρτησης στη θεωρία του εκσυγχρονισμού θα συμβεί και σε άλλους αριστερούς/κεντροαριστερούς διανοούμενους στη διανοητική-πολιτική συγκυρία της δεκαετίας του ’90, δείχνοντας στοιχεία “συνέχειας-ασυνέχειας” ανάμεσα στα θεωρητικά σχήματα. Ο Δημήτρης Μπελαντής σε ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενό του στο περιοδικό “Θέσεις” επιχειρεί μια κριτική και εκτενή ανάλυση του συγκεκριμένου φαινομένου, στο άρθρο του “H στροφή των διανοουμένων: Για την αδιάκριτη γοητεία του ‘εκσυγχρονισμού’ στους αριστερούς διανοούμενους” (59/1997). Σε κάθε περίπτωση, μια αποτίμηση του “υπαρκτού εκσυγχρονισμού”, διανοητικά, πολιτικά, κυβερνητικά, εκφεύγει του παρόντος σημειώματος.

Ο Τσουκαλάς πάντως και στην προσέγγιση αυτή θα έχει όρια, που θέτουν η διανοητική του αυτονομία, η πολιτική του κουλτούρα και πιθανόν μια απαισιοδοξία που διαχέεται στις δημόσιες παρεμβάσεις του και έχει σχέση με την κατάσταση της Αριστεράς διεθνώς. Αναφέρει χαρακτηριστικά σε μια πρόσφατη συνέντευξή του στη Lifo και στον Γιάννη Πανταζόπουλο στις 2-5-2025: «Στο σημερινό πλαίσιο, το δύσκολο και το πρωτόγνωρο, δυσκολευόμαστε να ορίσουμε την κοινωνική αλληλεγγύη και μαζί της και το νόημα της Αριστεράς. Από τη δεκαετία του ’80 το αίτημα της κοινωνικής αλληλεγγύης και δικαιοσύνης εξανεμίστηκε από το αίτημα της ασύδοτης ελευθερίας. Ο φιλελευθερισμός έχει εξελιχθεί σε δόγμα και έχουμε φτάσει σε ένα σημείο να επικρατεί αμηχανία για το τι μπορεί να σημαίνει Αριστερά.

»Αυτό έχει οδηγήσει στην αδυναμία των σοσιαλδημοκρατικών ή αριστερών κομμάτων να αναδιανείμουν τους πόρους υπέρ των αδυνάτων. Ταυτόχρονα, όλα καλούνται να υπηρετήσουν την ιδέα μιας μετρήσιμης ανάπτυξης. Ακούμε συνεχώς για ανάπτυξη, χωρίς να διερευνάται τι είναι το “καλό”. Μας ενδιαφέρει στις μέρες μας μόνο να μάθουμε τι είναι “πολύ”. Όσο περισσότερο, τόσο καλύτερο. Από το “πάν μέτρον άριστον” έχουμε εξελιχθεί στο ότι δεν υπάρχει πλέον κανένα μέτρο. Βαθμιαία κρινόμαστε από την υπεροχή μας έναντι των άλλων […]

»Σε μια εποχή που η πληροφορία υπερχειλίζει, νιώθω ότι είναι ολοένα και πιο δύσκολο να βρεις χώρο για στοχασμό ή να υποκαταστήσεις τον θόρυβο με τη σκέψη. Είμαστε εκτεθειμένοι σε έναν βόμβο πληροφοριών. Κάπως έτσι οδηγούμαστε στην πλήρη αδυναμία να σκεφθούμε το οτιδήποτε σε βάθος. Και, δυστυχώς, όλο και περισσότερες λέξεις στην εποχή μας έχουν χάσει το νόημά τους. Words, words, words. Μιλάμε για μετα-δημοκρατία, για ύστερο καπιταλισμό ή για μεταπολιτική. Όλες αυτές οι λέξεις δεν έχουν συγκεκριμένο περιεχόμενο. Απλώς τις χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε μια κατάσταση που έχει αλλάξει, αλλά ταυτόχρονα δεν ξέρουμε να ορίσουμε και τι ακριβώς είναι. Μια διάχυτη χρήση των μετα-λέξεων καθιστά τη γλώσσα των social media τόσο ισχνή που δεν μπορεί να αποκωδικοποιήσει το νόημα του κόσμου στις μέρες μας. Το κάνει όλο και πιο δυσανάγνωστο».

Σε μια από τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις του, στην ομιλία του ενώπιον της Ακαδημίας Αθηνών, με την εκλογή του ως μέλος της στην έδρα της Κοινωνιολογίας, με τίτλο “Προς ένα νέο ιστορικό συμβιβασμό: Ανατροπές και αδιέξοδα”, τον Οκτώβριο 2025, διακρίνεται στο λόγο του Τσουκαλά, μια τάση υπέρβασης της διάχυτης απαισιοδοξίας, της “αριστερής μελαγχολίας”, χρησιμοποιώντας τον τίτλο του γνωστού βιβλίου του Έντσο Τραβέρσο.

Ο Τσουκαλάς στη διανοητική συγκυρία μετά το 1990, είχε μέτωπο ενάντια στη “μονόδρομη σκέψη”, στον ολοκληρωτισμό της “νεοφιλελεύθερης δογματικής”, στη μονοδιάστατη προσέγγιση της ποσοτικής έρευνας και της στατιστικής ως αποκλειστικής μεθοδολογίας στις πολιτικές και κοινωνικές επιστήμες και στην υποβάθμιση της θεωρίας, στοιχεία που συνδέονται κατά τη γνώμη του με τα ευρωπαϊκά προγράμματα και τους υλικούς όρους εξάρτησης-απώλειας της αυτονομίας των ερευνητών, πανεπιστημιακών, διανοουμένων.

Αυτά επισημαίνει στην πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη-συνομιλία που είχε το 2014, στους πανεπιστημιακούς καθηγητές Αντώνη Λιάκο και Βαγγέλη Καραμανωλάκη και η οποία υπάρχει στο διαδίκτυο. Λίγο πριν από την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, τον Ιανουάριο 2015, με τον οποίο εκλέχθηκε βουλευτής στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας και παρέμεινε βουλευτής μέχρι τον Αύγουστο 2015. Η δημόσια αποτίμηση της συγκεκριμένης εμπειρίας εκ μέρους του ήταν προσεκτική.

Στο πλαίσιο της ανωτέρω αντίθεσής του στην προοπτική ιδιωτικοποίησης της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ο Τσουκαλάς συντάχθηκε με το κίνημα ενάντια στην αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος την περίοδο 2006-2007. Υπενθυμίζω για την ιστορία στο σημείο αυτό βιωματικά και για λόγους ιδιότυπης επικαιρότητας τη συμμετοχή του Τσουκαλά στην εκδήλωση στο Βύρωνα, στο κινηματοθέατρο Λουϊζα, τον Ιανουάριο 2007, που διοργάνωσε η Πρωτοβουλία μελών ΠΑΣΟΚ ενάντια στην αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος (Π-16), στην οποία εκτός του Τσουκαλά, συμμετείχε ο εμβληματικός Αναστάσιος Πεπονής, καθώς και ο νυν δήμαρχος Βύρωνα, τότε Δημοτικός Σύμβουλος, Αλέξης Σωτηρόπουλος. Όπως επίσης και την επιμονή του Αριστομένη Συγγελάκη για την απεύθυνση πρόσκλησης συμμετοχής στον Τσουκαλά.

Ο στοχαστής Τσουκαλάς, με τον γοητευτικό γραπτό και προφορικό του λόγο, την αύρα του, δεν είναι πλέον μαζί μας. Είναι όμως το έργο του. Οι επόμενες γενιές θα διαβάζουν το “Εξάρτηση και Αναπαραγωγή” μαζί με άλλα έργα εμβληματικά έργα της δεκαετίας του ’70, σημαντικών Ελλήνων διανοουμένων. Θα μάθουν να μελετούν τις εθνικές ιδιαιτερότητες του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού μέσα στη διεθνική κίνηση της ιστορίας, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον.