Τα μετανεωτερικά κινήματα “αυτοβελτίωσης” στη Δύση και η θεολογία της ισχύος

Πριν από μερικές μέρες παρακολούθησα στο Netflix το εξαιρετικά ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ 1975: Η χρονιά που άλλαξε τις ΗΠΑ. Εκεί, μεταξύ των άλλων, αναφέρεται και το αμερικανικό κίνημα “προσωπικής αφύπνισης” EST, το οποίο έκανε πάταγο για μια περίπου δεκαετία, εκφράζοντας το πνεύμα της εποχής. Όμως, το EST δεν είναι κάτι το αυτόνομο αλλά μια έκφανση της δυτικοχριστιανικής γεωπολιτικής ταυτότητας, η οποία συνεχίζει να επιδρά σήμερα στο διεθνές γίγνεσθαι.

Συγκεκριμένα, το αμερικανικό κίνημα EST (Erhard Seminars Training) εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και συνήθως εξετάζεται στο πλαίσιο των κινημάτων αυτοβελτίωσης και προσωπικής ανάπτυξης. Ωστόσο, μια βαθύτερη ανάγνωση αποκαλύπτει ότι πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο. Συγκεκριμένα, το EST συνιστά μια συμπυκνωμένη ανθρωπολογική και θεολογική έκφανση της Νεωτερικότητας, μια πρακτική εφαρμογή της “θεολογία της ισχύος”, κατά Νικόλαο Λουδοβίκο, χωρίς ρητή αναφορά στον Θεό.

Tο κίνημα EST

Στον πυρήνα του EST βρίσκεται η πίστη ότι η πραγματικότητα δεν διαθέτει αντικειμενικό νόημα, αλλά συγκροτείται αποκλειστικά μέσω ερμηνειών. Κατά συνέπεια, όποιος ελέγχει την ερμηνεία ελέγχει και τη ζωή του. Δεν πρόκειται λοιπόν απλώς για ψυχολογική ενδυνάμωση, αλλά για μια οντολογική ερμηνεία της πραγματικότητας, σύμφωνα με την οποία το υποκείμενο καθίσταται κυρίαρχο του νοήματος. Εδώ αναδύεται καθαρά αυτό που ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος περιγράφει ως θεολογία της ισχύος, δηλαδή μια κοσμοαντίληψη όπου το κέντρο βάρους μετακινείται από τη σχέση και τη μετοχή στην αυτάρκεια, τη βούληση και τον έλεγχο.

Ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος επισημαίνει ότι η Νεωτερικότητα αντικαθιστά τη σωτηρία ως κοινωνία ζωής με τη σωτηρία ως αυτοκυριαρχία. Το EST εκφράζει ακριβώς αυτή τη λογική. Δεν υπάρχει λύτρωση από το τραύμα αλλά υπέρβασή του μέσω ερμηνευτικού ελέγχου. Δεν υπάρχει αλήθεια που αποκαλύπτεται αλλά αφήγημα που ανακατασκευάζεται. Ο άνθρωπος δεν καλείται να μετέχει σε κάτι υπερβατικό αλλά να ανακηρύξει τον εαυτό του έσχατο κριτήριο.

Η κουλτούρα αυτή του ελέγχου δεν εμφανίζεται ιστορικά εν κενώ. Η γενεαλογία της μπορεί να ανιχνευθεί ήδη στον Ιερό Αυγουστίνο, όπου η έμφαση μετατοπίζεται από την οντολογική μετοχή του ανθρώπου στο θείο προς την εσωτερικότητα της βούλησης και της συνείδησης. Παρότι ο Αυγουστίνος παραμένει θεολόγος της χάριτος, ανοίγει ακούσια τον δρόμο για μια εσωτερίκευση της σωτηρίας. Εν συνεχεία, ο προτεσταντισμός θα ριζοσπαστικοποιήσει αυτήν την κίνηση, αποσυνδέοντας τη σωτηρία από τη μυστηριακή κοινωνία και μετατρέποντάς την σε υπόθεση ατομικής πίστης και εσωτερικής βεβαιότητας.

Ο τελευταίος σταθμός μιας μακράς πορείας

Στο σημείο αυτό, όπως έχει δείξει και ο Charles Taylor, γεννιέται ο εσωτερικευμένος νεωτερικός εαυτός, ο οποίος νοεί την ηθική και την αλήθεια ως προϊόντα αυθεντικής εσωτερικής στάσης. Το EST αποτελεί ύστερη και εκκοσμικευμένη εκδοχή αυτής της παράδοσης. Ουσιαστικά εκφράζει έναν προτεσταντισμό χωρίς Θεό, όπου διατηρείται ακέραιη η αξίωση της απόλυτης προσωπικής ευθύνης, αλλά αφαιρείται η έννοια της χάριτος.

Εδώ συναντούμε και τη νιτσεϊκή διάσταση του φαινομένου. Ο Νίτσε είχε διαγνώσει με οξύτητα ότι ο θάνατος του Θεού δεν οδηγεί στην απελευθέρωση, αλλά στην ανάγκη του ανθρώπου να γίνει ο ίδιος Θεός. Ο υπεράνθρωπος δεν είναι απλώς ισχυρότερος άνθρωπος αλλά εκείνος που προσδιορίζει και νομοθετεί το νόημα της ύπαρξης. Το EST ενσαρκώνει ακριβώς αυτή την αξίωση σε μαζική, τεχνοποιημένη μορφή. Δεν απαιτεί ηρωική υπέρβαση αλλά δια της αναδόμησης της συνείδησης μέσω ψυχοτεχνικών μεθόδων. Ουσιαστικά μέσω μιας τεχνολογίας κατασκευής του εαυτού και του ενδοκοσμικού νοήματος.

Η ψευδαίσθηση ισχύος που παράγει το EST δεν αφορά τον έλεγχο του κόσμου αλλά την ανοσία απέναντι στο τραγικό στοιχείο της ύπαρξης. Ο πόνος, η απώλεια και το όριο δεν νοηματοδοτούνται, αλλά αποδυναμώνονται ερμηνευτικά. Σε αυτό το σημείο η σκέψη του Michel Foucault προσφέρει ένα κρίσιμο αναλυτικό εργαλείο. Σύμφωνα με τις αντιλήψεις του Φουκώ το EST θα μπορούσε να ιδωθεί ως τεχνολογία του εαυτού. Δηλαδή, ως ένα σύνολο πρακτικών μέσω των οποίων το υποκείμενο πειθαρχεί τον εαυτό του στο όνομα της ελευθερίας. Η εξουσία δεν επιβάλλεται απ’ έξω αλλά εσωτερικεύεται πλήρως.

Αυτή η εσωτερικευμένη εξουσία παράγει υποκείμενα εξαιρετικά χρήσιμα για τα νεωτερικά και κυρίως για τα μετανεωτερικά μοντέλα εξουσίας. Τόσο για τα εμφανώς αυταρχικά όσο και για τα “βελούδινα αυταρχικά”, πάλι κατά την ορολογία του πατρός Νικόλαου Λουδοβίκου. Δηλαδή, παράγει άτομα “ανθεκτικά” στο νόημα, πρόθυμα να αναλάβουν πλήρη ευθύνη για την αποτυχία τους και ανίκανα να αρθρώσουν λόγο περί συλλογικής μοίρας. Έτσι, η πολιτική μετατοπίζεται από τον χώρο του “εμείς” στον χώρο της ατομικής διαχείρισης της ζωής.

Σε αυτό το πλαίσιο, το EST μπορεί να θεωρηθεί πρόγονος σε οντολογικό επίπεδο σύγχρονων αντιλήψεων που προκρίνουν την απόλυτη πρωτοκαθεδρία της βούλησης έναντι της φύσης. Μία εξ αυτών είναι η άρνηση της βιολογίας πάνω στις οποίες πατάνε οι παρανοϊκές θεωρίες αυτοκαθορισμού του φύλου και η μετατροπή του σώματος σε πεδίο επιλογής. Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των αντιλήψεων είναι η θεώρηση της φύσης όχι ως δώρου προς μετοχή, αλλά ως υλικού προς ανακατασκευή.

Αληθινή ελευθερία

Απέναντι σε αυτή τη λογική, η ορθόδοξη ανθρωπολογία προτείνει ένα ριζικά διαφορετικό υπόδειγμα. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μέσω της ισχύος, αλλά μέσω της σχέσης. Η ελευθερία δεν ταυτίζεται με την κυριαρχία επί του εαυτού, αλλά με τη δυνατότητα κοινωνίας. Η αλήθεια δεν παράγεται, αλλά αποκαλύπτεται εντός σχέσης.

Το EST, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα ιστορικό φαινόμενο της δεκαετίας του 1970 αλλά σύμπτωμα ενός πολιτισμού ο οποίος, έχοντας απωλέσει τη θεολογία της μετοχής, επινόησε τεχνικές αυτοθεοποίησης. Και ακριβώς γι’ αυτό, παρά την υπόσχεση ελευθερίας, παράγει ανθρώπους και κοινωνίες εύθραυστες απέναντι στο απρόβλεπτο της Ιστορίας. Διότι η Ιστορία δεν ελέγχεται αλλά βιώνεται. Και μόνο μια ανθρωπολογία που αποδέχεται το όριο μπορεί τελικά να την αντέξει.