Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου και η εποχή του

Τα ερωτήματα για τον Μεταξά και την 4η Αυγούστου έχουν ασφαλώς τη σημασία τους. Ωστόσο, αφήνουν σχεδόν πάντοτε στο περιθώριο ένα πολύ βαθύτερο πρόβλημα: Τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για “έθνος”; Η λέξη είναι αρχαία. Το περιεχόμενο όμως που της αποδίδουμε σήμερα δεν είναι αυτονόητο. Αντίθετα, αποτελεί προϊόν μιας συγκεκριμένης ιστορικής εξέλιξης.

Στην αρχαία Ελλάδα οι Έλληνες είχαν πλήρη συνείδηση ότι αποτελούσαν κοινό έθνος. Τους συνέδεαν η γλώσσα, η κοινή καταγωγή, οι θεοί, τα ιερά, οι πανελλήνιοι αγώνες, η παιδεία και ένας κοινός πολιτισμός. Το έθνος υπήρχε ως ιστορική και πολιτισμική πραγματικότητα. Δεν αποτελούσε όμως τη μορφή της πολιτείας.

Το έθνος και το κράτος

Η πολιτική ζωή οργανωνόταν γύρω από την πόλη. Η Αθήνα, η Σπάρτη, η Θήβα και οι υπόλοιπες ελληνικές πόλεις ήταν οι πραγματικές πολιτικές κοινότητες. Το έθνος δεν καταργείτο, αλλά ούτε μετατρεπόταν σε κράτος. Η πρώτη μεγάλη υπέρβαση αυτού του σχήματος πραγματοποιείται με τη Ρώμη.

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν καταργεί τα έθνη. Αντίθετα, τα εντάσσει μέσα σε μια ευρύτερη πολιτειακή ενότητα. Έλληνες, Αιγύπτιοι, Σύροι, Ίβηρες και δεκάδες άλλοι λαοί εξακολουθούν να υπάρχουν ως έθνη, χωρίς όμως να αποτελούν την ύψιστη πολιτική πραγματικότητα. Η υπέρτατη κοινότητα είναι πλέον η Res Publica Romana, η κοινή πολιτειακή τάξη που θεμελιώνεται στο ρωμαϊκό δίκαιο και στην ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη.

Εν συνεχεία, η Ρωμανία δεν καταργεί αυτή την οικουμενική αρχή. Τη μεταμορφώνει. Η πολιτειακή ενότητα παραμένει οικουμενική, αλλά αποκτά πλέον χριστιανικό περιεχόμενο. Η Εκκλησία δεν καταλύει τα έθνη. Τα αγκαλιάζει και τα εντάσσει σε μια κοινωνία που υπερβαίνει την καταγωγή, τη φυλή και τη γλώσσα. Ο Ελληνισμός εξακολουθεί να υπάρχει, να δημιουργεί, να διδάσκει, να θεολογεί και να αποτελεί τον κυρίαρχο φορέα της παιδείας της Ρωμανίας. Δεν μετατρέπεται όμως στο θεμέλιο της πολιτικής ενότητας.

Εδώ βρίσκεται το κοινό νήμα που ενώνει την αρχαία Ελλάδα, τη Ρώμη και τη Ρωμανία. Καμία από αυτές τις ιστορικές πραγματικότητες δεν θεωρεί το έθνος ως την ύψιστη πολιτική αρχή. Πάντοτε υπάρχει μια κοινότητα που υπερβαίνει τα επιμέρους έθνη. Στην αρχαία Ελλάδα είναι “η πόλη” ως πολιτική κοινότητα. Στη Ρώμη είναι “η οικουμενική πολιτεία”. Στη Ρωμανία είναι “η χριστιανική Οικουμένη”. Η μεγάλη τομή έρχεται με τη νεωτερικότητα.

Πότε αλλάζει το πράγμα

Για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή ιστορία, το έθνος παύει να αποτελεί μία από τις φυσικές κοινότητες του ανθρώπου και μετατρέπεται στην ύψιστη πηγή της πολιτικής νομιμοποίησης. Το κράτος δεν υπάρχει πλέον για να υπηρετεί μια πολιτική ενότητα που υπερβαίνει τα έθνη. Υπάρχει για να εκφράζει ένα συγκεκριμένο έθνος. Και ακόμη περισσότερο. Το ίδιο το κράτος αναλαμβάνει να το συγκροτήσει:

• Η δημόσια εκπαίδευση.
• Η υποχρεωτική σχολική φοίτηση.
• Η επίσημη γλώσσα.
• Τα σχολικά βιβλία.
• Οι εθνικές επέτειοι.
• Οι σημαίες.
• Οι ύμνοι.
• Οι ήρωες.
• Η κοινή ιστορική αφήγηση.

Το έθνος στην κορυφή

Όλα αυτά δεν προστατεύουν απλώς ένα προϋπάρχον έθνος. Συμβάλλουν καθημερινά στη διαμόρφωσή του. Εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη αντίθεση ανάμεσα στη νεωτερική πολιτική σκέψη και στην προγενέστερη ελληνική και ρωμαϊκή παράδοση. Για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, η πολιτική ολοκλήρωση αναζητούσε πάντοτε μια ενότητα ανώτερη από το έθνος. Η νεωτερικότητα ανατρέπει αυτή την ιεράρχηση.

Το έθνος γίνεται η κορυφή της πολιτικής πυραμίδας. Και όταν κάθε έθνος καθίσταται η ύψιστη πολιτική αξία, η σχέση με τα υπόλοιπα έθνη δεν οργανώνεται πλέον γύρω από μια κοινή πολιτεία που τα υπερβαίνει, αλλά γύρω από την ισορροπία ισχύος, τον ανταγωνισμό και τη διαρκή διεκδίκηση συμφερόντων. Το έθνος-κράτος δεν είναι απλώς μια διοικητική μορφή. Είναι η πολιτική έκφραση μιας νέας κοσμοαντίληψης.

Για περισσότερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ο Ελληνισμός αναζητούσε σταθερά μορφές πολιτικής ενότητας που υπερέβαιναν τα επιμέρους έθνη. Η νεωτερικότητα ανέτρεψε αυτή την ιστορική πορεία. Η ενότητα έδωσε τη θέση της στην κυριαρχία του έθνους-κράτους και το πνεύμα της οικουμένης υποχώρησε μπροστά σε μια διεθνή τάξη θεμελιωμένη στην ισχύ, στον ανταγωνισμό και στη σύγκρουση, πάνω στην οποία η Δύση οικοδόμησε την ιστορική της εξέλιξη.

Το πλαίσιο για την 4η Αυγούστου

Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο πρέπει να διαβαστεί και η 4η Αυγούστου. Ο Μεταξάς υπήρξε ένας άνθρωπος με ισχυρό αίσθημα πατριωτισμού. Πίστευε στην ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού και στην ανάγκη εθνικής συνοχής. Ωστόσο, όπως και σχεδόν ολόκληρη η νεότερη Ελλάδα, δεν μπορούσε πλέον να σκεφθεί έξω από το πολιτικό παράδειγμα του έθνους-κράτους. Η κρατική εκπαίδευση, η εθνική διαπαιδαγώγηση, η οργάνωση της νεολαίας και η προβολή των εθνικών συμβόλων δεν αποσκοπούσαν μόνο στην ενίσχυση ενός ήδη υπάρχοντος έθνους· αποτελούσαν και μέσα συγκρότησής του.

Ίσως λοιπόν η βαθύτερη συζήτηση που αξίζει να ανοίξει η χτεσινή επέτειος της 4ης Αυγούστου δεν αφορά αποκλειστικά τον Μεταξά. Αφορά τον ίδιο τον νεότερο Ελληνισμό. Αναρωτιόμαστε συνήθως αν υπήρξε αρκετά πατριωτικός. Ίσως όμως το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι διαφορετικό.

Μήπως ακόμη και στις πιο γνήσιες και ανιδιοτελείς πατριωτικές του εκφράσεις εξακολουθεί να σκέφτεται την πατρίδα μέσα από μια νεωτερική έννοια του έθνους, διαφορετική τόσο από την αρχαιοελληνική εμπειρία, όσο και από την οικουμενική παράδοση της Ρώμης και της Ρωμανίας; Ίσως εκεί να βρίσκεται το πραγματικό ιστορικό δίλημμα που εξακολουθεί να συνοδεύει τον Ελληνισμό μέχρι σήμερα.