Το βιβλίο ως εργαλείο σκέψης, και όχι ως φετίχ

Το 1991, ως μαθητής της δεύτερης τάξης του λυκείου κατά το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, πέρασα όλες τις καλοκαιρινές διακοπές μου στο Saint Peter’s College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, συμμετέχοντας σε ένα πιστοποιημένο πρόγραμμα σπουδών και αναψυχής για μαθητές μέσης εκπαίδευσης, που προσέφερε το εν λόγω πανεπιστήμιο. Ο καθηγητής μου στην αγγλική λογοτεχνία στο προαναφερθέν πρόγραμμα μας ανέλυσε το έργο “Φάουστ” του Γκαίτε, και σε προσωπικές συζητήσεις που είχα μαζί του, μου δίδαξε τα όσα θα αναφέρω στη συνέχεια αυτού του άρθρου για το βιβλίο ως εργαλείο σκέψης και για το βιβλίο ως φετίχ.

Πολλοί ανυψώνουν το βιβλίο σε ένα τέτοιο επίπεδο σεβασμού, ώστε, αντί να αποτελεί ένα πολιτιστικό αντικείμενο, αποβαίνει ένα αντικείμενο λατρείας, ένα φετίχ. Γενικώς, ζούμε σε μια εποχή φετιχισμού. Σήμερα, η ανθρωπότητα, σαν ένας νέος Μίδας, μετατρέπει ό,τι αγγίζει σε χρυσό, συγκεκριμένα σε έναν ιδιαίτερο τύπο χρυσού συμβολικής αξίας. Έτσι, ακούμε συχνά για την αξία της “εμπειρίας” και το σλόγκαν “ζήσε το”.

Πολλοί τονίζουν τη σημασία της εμπειρίας, του βιώματος, εξιδανικεύουν τα πάντα, ακόμα και ένα πορνό-μπαρ θεωρείται από κάποιους ως μια εμπειρία, που επειδή αποτελεί εμπειρία, αξίζει. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το βιβλίο έχει γίνει ένα αντικείμενο λατρείας και έχει φετιχοποιηθεί. Στη φαντασία πολλών, το βιβλίο έχει γίνει μια μαγική σφαίρα, ένα φυλαχτό, με το οποίο μπορούμε να επικαλεστούμε σοφία, αρετή και διαφώτιση με ένα άγγιγμα.

Σε κάθε εποχή, υπάρχει ένα είδος αναγνωστών, που προσεγγίζει ένα βιβλίο με έναν τρόπο παρόμοιο με τον τρόπο με τον οποίο ένας χωριάτης προσεγγίζει ένα κειμήλιο, όχι για να το κατανοήσει, αλλά για να ρουφήξει την υποτιθέμενη αρετή του διά της εγγύτητας. Σήμερα, οι χωριάτες αυξάνονται. Δεν έχει τίποτε το κακό το να είναι κάποιος χωρικός (κάτοικος και εργαζόμενος στην ύπαιθρο, αντί στο άστυ), αλλά ο όρος “χωριάτης” αναφέρεται σε μια νοητική κατάσταση. Η χωριατιά, ως νοητική κατάσταση, κάνει κάποιον να προσεγγίζει το βιβλίο, όχι ως ένα όργανο ανάπτυξης της σκέψης, αλλά σαν ένα φυλαχτό κοινωνικής διάκρισης.

Επίσης, ένα τέτοιο άτομο νομίζει ότι η νοημοσύνη είναι μεταβιβάσιμη μέσω της ώσμωσης, ότι, με το να ξεφυλλίζει βιβλία και να συναναστρέφεται συγγραφείς, αποκτά χαρίσματα, ότι, με το να συσσωρεύει βιβλία στο γραφείο του, εγείρει ένα μνημείο προς τιμήν της βαθύνοιάς του, ενώ η πλάτη του μπορεί να λυγίζει κάτω από το βάρος αδιάβαστων βιβλίων και ο λόγος του μπορεί να είναι ελαφρύς σαν το άχυρο. Συγχέει τη συσσώρευση με την αφομοίωση. Η βιβλιοθήκη του μπορεί να είναι παραγεμισμένη, ενώ η κατανόησή του μπορεί να είναι ελλιπέστατη.

Κανόνες επιστημονικής μελέτης

Μπορούμε να βρούμε πολλούς ανθρώπους, ιδιαιτέρως σε λόγια περιβάλλοντα, που επισημαίνουν το μεγαλείο μιας βιβλιοθήκης ή τι διάβασαν ή έστω ποιο βιβλίο απέκτησαν και πόσο σπουδαίο είναι. Αυτό δεν ισοδυναμεί με κατανόηση. Κάποιος μπορεί να διαβάζει ανταγωνιστικά, σαν ο νους να ήταν μια σιταποθήκη που πρέπει να γεμίσει, και όχι ένα όργανο που πρέπει να ασκηθεί. Επίσης, κάποιος μπορεί να αγοράζει και να επαινεί βιβλία για λόγους δημοσίων σχέσεων ή να μετρά βιβλία, όπως ένας αργυραμοιβός μετρά νομίσματα.

Ας ελέγξουμε όλοι αυτοί τι έχουν κατανοήσει, ζητώντας τους, όχι να κάνουν μια περίληψη ή να παραθέσουν τσιτάτα, αλλά να ομιλήσουν περί νοημάτων, να προβούν σε γνωσιακές συνθέσεις και να προσφέρουν δημιουργικές γνωσιακές καταστάσεις. Μπορεί να έχουν καταβροχθίσει πληροφορίες, αλλά δεν τις έχουν χωνέψει. Μπορεί να έχουν χωνέψει λέξεις, αλλά δεν έχουν μεταβολίσει σκέψη. Ένας τέτοιος αναγνώστης είναι τοξινωμένος από την ψευδαίσθηση της ανέλιξης.

Οι πέντε βασικοί κανόνες του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης για την επιστημονική μελέτη είναι οι ακόλουθοι:

• Εννοιολογική σαφήνεια: επιδιώκουμε μια στιβαρή μορφή κατανόησης μέσω της άσκησης στη σαφήνεια, στην ακριβολογία και στη λογική.
• Αναλυτικό διάβασμα: διαβάζουμε αργά, με υπομονή και μεθοδικότητα, εκπαιδεύοντας τον εγκέφαλο να εντοπίζει και να αναλύει συμπερασμούς και συνεπαγωγές, αναπτύσσοντας όλο και περισσότερο τη σκέψη και την κριτική ικανότητα.
• Διανοητική αυτοσυγκράτηση: η βεβαιότητα προκύπτει σταδιακά μέσω μιας μεθοδικής, συνεχούς ενασχόλησης με το αντικείμενο και συνδυάζοντας διαφορετικές προοπτικές για την κατανόηση της πραγματικότητας.
• Κατανόηση μέσω της ορθής άρθρωσης: οι ιδέες εκφράζονται και διαυγάζονται αποτελεσματικά όταν είμαστε υποχρεωμένοι να τις διατυπώσουμε με τρόπο ακριβή και συνοπτικό, να αναμετρηθούμε με διάφορες διανοητικές και πρακτικές προκλήσεις και να λύσουμε συγκεκριμένα προβλήματα.
• Πλήρης κατάκτηση του αντικειμένου: πρέπει πρώτον να αποκτήσουμε μια επαρκή και καθολική γνώση μιας παράδοσης, ή ενός διανοητικού “corpus”, πριν μπορέσουμε να συνεισφέρουμε κάτι σημαντικό και χρήσιμο.