Τρία κοινωνικά προβλήματα μέσα από τρία βιβλία

Ένα θεμελιώδες πρόβλημα, για πολλούς ανθρώπους σήμερα, είναι “η εστίαση”. Όπως γνωρίζουμε από τη φιλοσοφία, η ελευθερία και η δημιουργικότητα του ανθρώπου βασίζονται στην προθετικότητα της συνείδησης, που είναι η ικανότητα να αναπαριστά κάποιος αντικείμενα και καταστάσεις του εξωτερικού κόσμου μέσα στον εαυτό του. Έτσι, η απώλεια της ικανότητας (ορθολογικής) εστίασης έχει καταστρεπτικές επιπτώσεις, καθώς σημαίνει έλλειψη προσοχής, έλλειψη ικανότητας για δράση με σημαντικό αντίκτυπο, έλλειψη σκοπού, έλλειψη οποιασδήποτε σοβαρής ισχύος απέναντι στο κοινωνικό κατεστημένο. 

Αναφορικώς με αυτό το πρόβλημα, ο Αμερικανός συγγραφέας Ray Bradbury, στη δυστοπική νουβέλα του με τίτλο “Fahrenheit 451” (εκδοθείσα το 1953), έγραψε για μια μελλοντική κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι έχουν παύσει να διαβάζουν (σοβαρά βιβλία), τα βιβλία έχουν αντικατασταθεί από εμπειρίες διασκέδασης, και η κυβέρνηση έχει θέσει την ανάγνωση βιβλίων εκτός νόμου και καίει βιβλία για να ελέγξει ιδέες.

Επί πολλά έτη, μάλιστα, αυτό το βιβλίο, που ομιλεί περί της απαγόρευσης βιβλίων, απαγορεύθηκε στις ΗΠΑ, και αργότερα “επιμελητές εκδόσεων” ανέλαβαν να το “λειάνουν”. Οι άνθρωποι που περιγράφονται στο εν λόγω βιβλίο του Ray Bradbury διασκεδάζουν συνέχεια, τρέχουν από κοινωνικό “event” σε κοινωνικό “event”, ομιλούν ακατάσχετα σε τηλέφωνα, απολαμβάνουν μεγάλες τηλεοράσεις, φορούν ακουστικά, ακούν σύντομα δελτία ειδήσεων, παρακολουθούν ρηχά σόου, και δεν διαθέτουν ούτε την ικανότητα της σιωπής (που είναι το πρώτο βήμα της ενδοσκόπησης και της ανάπτυξης εσωτερικού διαλόγου), ούτε την ικανότητα του αναστοχασμού.

Αυτό το βιβλίο, γραμμένο το 1953, προειδοποιεί και προφητεύει ότι: αν δεν ασκούμαστε στην εστίαση της προσοχής και στη θεμελιώδη σκέψη, τότε ο νους αρχίζει να χάνει, να δυσλειτουργεί και, αν δεν ασκούμαστε στη νοητική συγκέντρωση, τότε ο νους παθαίνει σοβαρές βλάβες. Ο περισπασμός (η απώλεια νοητικής εστίασης και νοητικού προσανατολισμού λόγω πολλών περισπάσεων) αποβαίνει, τελικώς, ένα εργαλείο ελέγχου στα χέρια των πλέον επιτήδειων μελών του κοινωνικού κατεστημένου.

Όταν ο πληθυσμός είναι ήδη νοητικώς περισπασμένος (μέσα σε ένα χάος ερεθισμάτων), η κυβέρνηση δεν χρειάζεται καν να προσπαθήσει πολύ για να επιβάλει υπακοή με άμεσο τρόπο, αφού οι άνθρωποι επιλέγουν την ευκολία έναντι του βάθους της σκέψης και είναι συλλέκτες αποσπασματικών ερεθισμάτων, εμπειριών και πληροφοριών, αντί να είναι καλλιεργητές διανοητικών και ηθικών ποιοτήτων. Εξού και, όπως υποδηλώνεται σε αυτό το βιβλίο, η νοητική εστίαση και η ανάπτυξη της σκέψης αποτελούν αντίσταση, ουσιαστική εξέγερση και θεμελιώδεις προϋποθέσεις ελευθερίας.

Το πρόβλημα του φόβου και της κατάχρησης ισχύος

Ένα άλλο πρόβλημα είναι ο φόβος μήπως “μείνουμε στην απ’ έξω”, μήπως χάσουμε επαφή με την επικαιρότητα και μήπως δεν είμαστε συγχρονισμένοι με τις κυρίαρχες κοινωνικές τάσεις. Ένα βιβλίο που έθεσε αυτό το θέμα, καθώς και την υπέρβαση αυτού του φόβου, είναι η δυστοπική νουβέλα “Brave New World” του Άγγλου συγγραφέα Aldous Huxley (εκδοθείσα το 1932). Σε αυτό το βιβλίο, περιγράφεται ένας κόσμος, όπου κανένας δεν είναι (τυπικώς τουλάχιστον) καταπιεσμένος, επειδή κανένας δεν αντιστέκεται ουσιαστικώς, αλλά όλοι είναι απλώς ερεθισμένοι από τα “νέα”, από εμπειρίες άνεσης, από θορύβους και από τη συμβολική ουσία “soma”, που μπορεί σήμερα να ερμηνευθεί ως το δίκτυο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και το σύστημα των δημόσιων σχέσεων.

Δεν είναι τυχαίο ότι, όταν πρωτοεκδόθηκε αυτό το βιβλίο λογοκρίθηκε στην Ιρλανδία, στη Νότια Αφρική, στην Αυστραλία, και αλλού. Σύμφωνα με αυτό το βιβλίο, η κυβέρνηση δεν χρειάζεται καν να επιβάλει πάντοτε μια άμεση απαγόρευση ή άμεση λογοκρισία της πληροφόρησης, αν μπορεί να μπουκώνει τους ανθρώπους με πληροφόρηση, με έναν κυκεώνα εναλλασσόμενων, αποσπασματικών, αντιφατικών πληροφοριών. Η περίσπαση του νου και η καλλιέργεια σύγχυσης και, τελικώς, άγχους είναι πιο αποτελεσματικές (για τον έλεγχο των μαζών) από την άμεση λογοκρισία ή απαγόρευση.

Έτσι, τελικώς, ήρθη και η λογοκρισία σε βάρος του εν λόγω βιβλίου, σύμφωνα με το ίδιο το σκεπτικό που περιγράφεται σε αυτό το βιβλίο. Η ανάγκη να είσαι συνεχώς “ενημερωμένος”, “μέσα στα πράγματα”, και “συνδεδεμένος” (“connected”) σημαίνει ότι είσαι τελικώς περισπασμένος και αποπροσανατολισμένος ως προς μια στρατηγική σκοποκατευθυνόμενη πορεία, και παραπαίεις και περιπίπτεις από τη μία τροχιά στην άλλη. 

Ένα τρίτο πρόβλημα είναι η κατάχρηση της ισχύος και η γενικευμένη απώλεια εμπιστοσύνης. Για την κατάχρηση της ισχύος, έγραψε ο Άγγλος συγγραφέας Τζορτζ Όργουελ στη δυστοπική νουβέλα του με τίτλο “Animal Farm” (εκδοθείσα το 1945), περιγράφοντας την ανοησία των μαζών, που εμπιστεύονται σλόγκαν και ωραία λόγια, και κινητοποιούνται από τσιτάτα (buzzwords) και ερεθισμούς υποσυνείδητων και ενστικτικών στοιχείων.

Επίσης, με τη γενικευμένη απώλεια εμπιστοσύνης, δηλαδή όταν οι άνθρωποι ζουν σε μια κατάσταση που μοιάζει με την “Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων” ή με μια αίθουσα κατόπτρων, όχι μόνο χάνουν τη δυνατότητα να διακρίνουν το ορθό από το ψευδές, αλλά και συχνά παραιτούνται από την ίδια την προσπάθεια προσπέλασης της πραγματικότητας, και “αφήνονται” στη ροή των πραγμάτων και στην ονειροπόληση.