Καποδίστριας: Ούτε αγιογραφία, ούτε αμφισβήτηση

Όμως, αν κοιτάξει κανείς τον Ιωάννη Καποδίστρια μέσα από το πρίσμα της εποχής του και των δεδομένων της ευρωπαϊκής διπλωματίας, αντιλαμβάνεται ότι ο Καποδίστριας ήταν ρεαλιστής, ο οποίος δεν πρότασε δόγματα θεοκρατίας ή πεφωτισμένης δεσποτείας. Ανάμεσα στους δύο πόλους, η ετικέτα που έχει επικρατήσει κατά κράτος είναι αυτή του «αμφιλεγόμενου αυταρχικού».

Αυτό συμβαίνει γιατί αυτή η ετικέτα αποτελεί συχνά το καταφύγιο όσων δυσκολεύονται να ερμηνεύσουν τη σύγκρουση δύο διαφορετικών κόσμων, δύο διαφορετικών κρατικών μοντέλων: Από τη μία ένα προεδρικό, τεχνικό, ηθικό κρατικό μοντέλο και από την άλλη το φιλελεύθερο ολιγαρχικό κρατικό μοντέλο. Και όλα αυτά σε μια εποχή όπου ένας ηγέτης κλήθηκε να εφαρμόσει κράτος δικαίου σε μια γεωγραφική περιοχή όπου η έννοια του «κράτους» ήταν ανύπαρκτη και η έννοια του «δικαίου» υποταγμένη στην πολιτικογενή ολιγαρχία με ισχυρές ξένες επιρροές και με πόλεμο με τον Ιμπραήμ (και αργότερα με τους Οθωμανούς).

Η Πλάνη της Αγιογραφίας

Σε αυτό το σημείο ας ξεκαθαρίσουμε κάτι: η άρνηση του αποδομητικού όρου «αμφιλεγόμενος» δεν αποτελεί απόπειρα αγιογραφίας. Μία ιστορική αγιογραφία θα αδικούσε τον Καποδίστρια και θα οδηγούσε σε μανιχαϊστικές αναγνώσεις της ιστορίας. Αυτόχρημα, ο Καποδίστριας δεν ήταν ένας αλάθητος υπεράνθρωπος, με ίσως ενδεικτικό παράδειγμα την έλλειψη επαρκών μέτρων φυσικής του προστασίας ως αρχηγού του κράτους. Η ανεπαρκής προσωπική του προστασία δεν φαίνεται να οφειλόταν σε μωρία ή άγνοια του κινδύνου, αλλά σε μια υπερβολική εμπιστοσύνη στην ηθική δύναμη του παραδείγματός του και στην αίσθηση προσωπικής αυταπάρνησης που τον διέκρινε.

Ωστόσο, ο αποδομητικός όρος «αμφιλεγόμενος» αναφέρεται στον τρόπο διακυβέρνησής του αγνοώντας τις βαθιές διαφορές πολιτειακής φιλοσοφίας. Δηλαδή, η σύγκρουσή του με την πολιτικογενή ολιγαρχία δεν ήταν μια προσωπική βεντέτα, αλλά μια δομική σύγκρουση περί του υπό διαμόρφωση κράτους. Η πολιτικογενής ολιγαρχία ήθελε ένα κράτος- πελάτη προτεκτοράτο στο οποίο θα διατηρούσε τα προνόμιά της, υφαρπάζοντας τον κρατικό πλούτο ως λάφυρο. Ο Ιωάννης Καποδίστριας ήθελε ένα εθνικό κράτος- υπηρέτη με θεσμούς και το εφάρμοσε με μία Προεδρική Δημοκρατία με τεχνικούς για στελέχωση του κράτους.

Επιπρόσθετα, η δολοφονία του στο Ναύπλιο δεν ήταν το αποτέλεσμα μιας «λαϊκής εξέγερσης» ενάντια σε έναν τύραννο, αλλά η αντίδραση της πολιτικογενούς ολιγαρχίας που έβλεπε τα προνόμιά της να εξανεμίζονται μπροστά στο κρατικό μοντέλο του Καποδίστρια με αρωγή ξένων δυνάμεων. Άρα, το να αποκαλούμε τον Καποδίστρια «αμφιλεγόμενο» επειδή συγκρούστηκε με αυτά τα συμφέροντα είναι σαν να αποκαλούμε αμφιλεγόμενο έναν χειρουργό επειδή προκάλεσε πόνο στον ασθενή για να του αφαιρέσει τον όγκο. Ο Καποδίστριας δεν ζήτησε ποτέ την αποθέωση -ο λαός τρυφερά τον αποκαλούσε μπαρμπα-Γιάννη-, ζήτησε όμως την πειθαρχία από όλους στο εθνικό συμφέρον.

Κι αν προσμετρήσουμε την ηθική ακεραιότητα του Καποδίστρια, τότε γέρνει την πλάστιγγα προς την παραδοχή ότι το κρατικό μοντέλο το οποίο εφάρμοσε δεν υπαγορευόταν από προσωπικό όφελος ή ιδεοληψίες. Από τα πολλά ιστορικά στοιχεία ήταν ότι διέθεσε την προσωπική του περιουσία για τις ανάγκες του κράτους και αρνήθηκε τον μισθό του Κυβερνήτη. Ο ίδιος ζούσε ασκητικά και εργαζόταν ακατάπαυστα. Ίδρυσε σχολεία, δικαστήρια, ταχυδρομείο και γεωργικές σχολές, και έκανε εκλογές το 1829 τις οποίες κέρδισε πανηγυρικά. Κυβέρνησε μόλις 3.5 χρόνια συνολικά και η πορεία του είχε μια σπάνια, κρυστάλλινη συνέπεια.

Συμπέρασμα: Η Ιστορία απαιτεί να τον δούμε ως αυτό που πραγματικά ήταν: ούτε άγιος ούτε αμφιλεγόμενος αλλά ένας οραματιστής και θεμελιωτής του ελληνικού κράτους.