Πως ο Καποδίστριας προσπάθησε να δημιουργήσει σύγχρονο κράτος

Εκείνο που ενδεχομένως χρειάζεται είναι μια ερμηνεία για το σημαντικό. Γιατί μια διαδρομή ενός πολιτικού προσώπου, πριν από 200 χρόνια, προκαλεί τόσο έντονο ενδιαφέρον, συγκινώντας ταυτόχρονα ένα μεγάλο μέρος της σημερινής ελληνικής κοινωνίας. Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, πρέπει να συμπεριλάβει μια διάσταση ιστορική και μια σύγχρονη και αυτό θα επιχειρηθεί στο παρόν άρθρο, που είναι χωρισμένο σε δύο μέρη.

Η στιγμή “Ιωάννης Καποδίστριας” εκτυλίσσεται στο ιστορικό πλαίσιο του καταλυτικής σημασίας γεγονότος του σύγχρονου πολιτικού των βίου των Ελλήνων, με εκείνον στη θέση του πρωταγωνιστή. Η 3η δεκαετία του 19ου αιώνα, μέσα από μία επαναστατική διαδικασία, οδηγεί στην κρατογένεση, στην ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους. Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, στις 27-9-1831, αποτυπώνει την αδυναμία των επαναστατημένων Ελλήνων να αυτοκυβερνηθούν, θεμελιώνοντας ταυτόχρονα ένα από τα δομικά στοιχεία του σύγχρονου ελληνικού κράτους, που είναι ο εξαρτημένος χαρακτήρας του, μέσα στην κίνηση της διεθνούς ενσωμάτωσής του ως κυρίαρχου-κυριαρχούμενου.

Η “καποδιστριακή περίοδος 1828-1831”, μπορεί να διαβαστεί στην ιστορικότητά της και μέσα από τα αναλυτικά εργαλεία της κοινωνιολογίας, της πολιτικής επιστήμης, της πολιτικής κοινωνιολογίας. Ειδικότερα της χαρισματικού τύπου εξουσίας, του κόμματος στελεχών, των διαιρετικών τομών. Μια πρώτη προσέγγιση με αυτή την οπτική είχα επιχειρήσει στο κείμενο Η επανάσταση του 1821 και η στιγμή Ιωάννη Καποδίστρια, στο αφιέρωμα του ηλεκτρονικού περιοδικού e-Δίαυλος, “1821-Η Ελληνική Επανάσταση“, τχ 27ο/2021.

Σύμφωνα με τον σπουδαίο κοινωνιολόγο, Μαξ Βέμπερ, η χαρισματική εξουσία συγκροτείται από μία εξαιρετική προσωπικότητα, τον φορέα του χαρίσματος που επιβάλλεται και ανατρέπει την πορεία των πραγμάτων. Ο φορέας αυτός του χαρίσματος μεταβάλλεται σε αντίστοιχη ηγεσία, επειδή το νέο αξιακό σύστημα, η ανταγωνιστική θεώρηση ή το προγραμματικό πλαίσιο που προβάλλει, υιοθετείται και εσωτερικεύεται από τους οπαδούς-υποστηρικτές. Με τη σειρά τους, εκείνοι ακολουθούν τη χαρισματική εξουσία, είτε με τη μορφή μιας δημοψηφισματικής δημοκρατίας ή και με αυταρχικές εκδοχές, είτε με έναν συνδυασμό των μορφοποιημένων αυτών εκδοχών πολιτικής λειτουργίας. Η χαρισματικού τύπου ηγεσία αναδύεται σε συνθήκες πολιτικά μεταβατικές και κοινωνικά ρευστές.

Ο Καποδίστριας είναι μια κλασική εκδοχή χαρισματικού τύπου εξουσίας με όρους βεμπεριανούς. Αποτελεί τον κορυφαίο στρατηγικό νου του Ελληνισμού τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Ως τέτοιον τον καλεί με το υπ’ αριθ. Στ΄ Ψήφισμά της η Γ΄ Εθνοσυνέλευση στις 2-4-1827. Και αναδεικνύει πράγματι όλα τα χαρακτηριστικά της χαρισματικού τύπου ηγεσίας ως κυβερνήτης, την περίοδο 1828-1831, τόσο στα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής (ανεξαρτησία-σύνορα), όσο και στα ζητήματα εσωτερικής πολιτικής (οργάνωση του κράτους/οικονομία/θεσμοί/πολιτικό κόμμα).

Το “καποδιστριακό κόμμα” ένα οιονεί “κόμμα στελεχών”

Ο πολιτικός επιστήμονας Μορίς Ντυβερζέ στην κλασική του ανάλυση της τυπολογίας των πολιτικών κομμάτων ανέδειξε τον τύπο του “κόμματος στελεχών”. Πρόκειται για πολιτικές συσσωματώσεις, ιδίως των συντηρητικών και φιλελεύθερων κομμάτων του 19ου αιώνα, συνδεδεμένα με το θεσμό του κοινοβουλίου, τα λεγόμενα κόμματα “εσωκοινοβουλευτικής προέλευσης”. Ακολούθως, η διεκδίκηση-σταδιακή επέκταση του δικαιώματος ψήφου, που θα οδηγήσει στον τύπο του “κόμματος μαζών”, τα λεγόμενα κόμματα “εξωκοινοβουλευτικής προέλευσης”, τα οποία ήταν κυρίως τα σοσιαλιστικά κόμματα συνδεδεμένα με την εκβιομηχάνιση των κοινωνιών από τα τέλη του 19ου αιώνα και μέχρι τα μέσα του 20ου.

Στο πεδίο των κομματικών συσσωματώσεων, η “στιγμή Ιωάννη Καποδίστρια” είναι μια ανολοκλήρωτη μετάβαση από το επίπεδο των φατριών στο επίπεδο ενός “οιονεί κόμματος στελεχών”. Όλη η πολιτική πρακτική του Καποδίστρια, στόχευε έχοντας ένα πλαίσιο αρχών και ιδεών, αλλά και ένα προγραμματικό σχέδιο οικοδόμησης θεσμών-κράτους, στο οποίο θα βασίζεται η οικονομία και ο διεθνοπολιτικός προσανατολισμός και παρουσία της χώρας, στην αποδυνάμωση και υπέρβαση των παραδοσιακών δυνάμεων, είτε Φαναριώτικης (ιδίως) προέλευσης και φιλελεύθερου προσανατολισμού, είτε προυχοντικής εκδοχής και ολιγαρχικού προσανατολισμού (Για τα χαρακτηριστικά της αντιπολίτευσης στον Καποδίστρια, βλ. Χ. Λούκος, Η αντιπολίτευση κατά του κυβερνήτη Ιω. Καποδίστρια 1828-1831, Θεμέλιο, 1988).

Ο Καποδίστριας κινούνταν στην κατεύθυνση της ανάδειξης μιας νέας πολιτικής τάξης, μιας νέας δομής αντιπροσώπευσης-σχέσης εκπροσώπησης, μαζί με ένα μέρος της παλιάς πολιτικο-στρατιωτικής ηγεσίας/φατρίας, που συμμάχησε μαζί του (Θ. Κολοκοτρώνης- Κ. Τζαβέλας). Τη διαφορά στο επίπεδο κομματικής οργάνωσης μεταξύ των οικογενειακών φατριών/ξενικών λεγόμενων κομμάτων και του “καποδιστριακού κόμματος” επισημαίνουν οι Ι.Α. Πετρόπουλος-Αικ. Κουμαριανού, στο βιβλίο τους “Η θεμελίωση του ελληνικού κράτους” (Παπαζήση, 1982 : 66-72).

Η πολιτική αυτή πρακτική αναδεικνύεται τόσο με τις εκλογές του Μαϊου 1829 για την ανάδειξη αντιπροσώπων για την Δ΄ Εθνοσυνέλευση, με τη θέση του Καποδίστρια υπέρ του καθολικού εκλογικού δικαιώματος (των ανδρών), σε αντίθεση με την αντιπολίτευση των φιλελεύθερων και ολιγαρχικών ελίτ όσο και από τη διαμόρφωση του συστήματος κοινοτικής αυτοδιοίκησης και την αναθεώρησή του, που προώθησε ενδιαμέσως.

Ενδεικτικό της αντίληψης του Καποδίστρια ότι, ενώ είναι θεμελιωτής του συγκεντρωτικού κράτους, κατανοεί και επιχειρεί να ενσωματώσει λειτουργικά την κοινοτική παράδοση, μέσα από το εγχείρημα συνάρθρωσης και των διαφορετικών δικαιϊκών συστημάτων-παραδόσεων, αλλά και μεθοδεύοντας παράλληλα τη σταδιακή αντικατάσταση της παραδοσιακής εκπροσώπησης.

Το “καποδιστριακό κόμμα”, λόγω της δολοφονίας του κυβερνήτη, δεν θα κατορθώσει να υπερβεί τον ορίζοντα της συνάντησης κρατικών και στρατιωτικο-πολιτικών παραγόντων γύρω από τη δυναμική της στιγμής Καποδίστρια, ως ένα οιονεί κόμμα στελεχών, μια υβριδικού τύπου κομματική συσσωμάτωση. Η ανολοκλήρωτη αυτή μετάβαση θα οδηγήσει σε μια οπισθοδρόμηση/επιβράδυνση στην εξέλιξη του κομματικού φαινομένου στο ελληνικό πολιτικό σύστημα κατά τις επόμενες δεκαετίες, με πολλαπλές αρνητικές συνέπειες.

Η περίοδος 1828-1831 ως διαιρετική τομή

Οι πολιτικοί κοινωνιολόγοι Λίπσετ και Ρόκαν, το 1967, δημοσιεύουν μια συγκριτική μελέτη για τη διαμόρφωση των εθνικών κομματικών συστημάτων εισάγοντας την ιδιαίτερα δημοφιλή και αναλυτικά γόνιμη θεωρία των διαιρετικών τομών. Στη θεώρησή τους οι κομματικοί σχηματισμοί αποτελούν εκφράσεις πολιτικοποίησης των διαιρετικών τομών (cleavages), που παράγονται στην ιστορική διαδρομή ενός εθνικού κοινωνικού σχηματισμού. Υπό την έννοια αυτή, οι διαιρετικές τομές συνιστούν τους κοινωνικούς παράγοντες διαμόρφωσης των κομματικών συστημάτων. Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη θεωρία οι διαιρετικές τομές είναι αποτέλεσμα δύο ειδών επαναστάσεων, της πολιτικής/εθνικής και της βιομηχανικής/παραγωγικής.

Στο πλαίσιο αυτό, εκδηλώνονται τέσσερις παραδοσιακές διαιρετικές τομές, που βρίσκουν την έκφρασή τους σε κομματικούς σχηματισμούς. Η 1η διαιρετική τομή αφορά τη διαδικασία της εθνικής-πολιτικής επανάστασης, ζητήματα εθνο-κρατικής οικοδόμησης στην εποχή της νεωτερικότητας (πολιτειακή μορφή, αστικο-φιλελεύθερο περιεχόμενο, σχέση κέντρου-περιφέρειας/τοπικές ελίτ, εθνοτικά κόμματα).

Ευρωπαϊκά κομματικά συστήματα, στα οποία έχει εγγραφεί η συγκεκριμένη διαιρετική τομή ή στοιχεία της, επιβιώνουν μέχρι την εποχή μας, αποτελούν οι περιπτώσεις των κομματικών συστημάτων της Ισπανίας (αυτονομιστικά κόμματα των Βάσκων και των Καταλανών) , του Ηνωμένου Βασιλείου (Σιν Φέιν στη Βόρεια Ιρλανδία, Σκωτικό εθνικό κόμμα), της Ιταλίας (Λέγκα του Βορρά) κ.α. Το στοιχείο που διαφοροποιεί τα συγκεκριμένα κόμματα είναι κοινό και αφορά την εθνική/εθνοτική διάσταση.

Καποδίστριας: Η δολοφονία και ο εμφύλιος

Η διαπάλη την περίοδο του Ιωάννη Καποδίστρια κατά την Α΄ Ελληνική Δημοκρατία (1822-1831) στην εκδοχή του “δημοκρατικού καισαρισμού” (1828-1831), όπως τη χαρακτηρίζει ο Α. Παντελής στο βιβλίο του “Εγχειρίδιο Συνταγματικού Δικαίου” (Λιβάνης, 2020 : 200-206), η αντίθεση της υπό συγκρότηση κρατικής/γραφειοκρατικής κεντρικής διοίκησης (“καποδιστριακό κόμμα”) και τοπικών ελίτ (Μανιάτες, Υδραίοι, Φαναριώτες/Φιλελεύθεροι κ.α.), μπορεί να ερμηνευθεί και ως αντίθεση κέντρου-περιφέρειας στην φάση της παγίωσης-σταθεροποίησης της κρατικής κυριαρχίας την περίοδο της γένεσης του ελληνικού κράτους.

Όμως η σύγκρουση, παρά το βαθύ αποτύπωμά της στη σύγχρονη ελληνική ιστορία και κυρίως συλλογική μνήμη, δεν αποτέλεσε διαιρετική τομή, προκαλώντας την διαμόρφωση ισχυρών κομματικών σχηματισμών, που αντλούσαν ιστορική νομιμοποίηση από τη συγκεκριμένη σύγκρουση. Πιθανόν γιατί η σύγκρουση αυτή δεν εμπεριείχε εθνική/εθνοτική αντίθεση/διαφοροποίηση και σε κάθε δε περίπτωση η συγκεντρωτική τάση στην καποδιστριακή εκδοχή της ηττήθηκε από τις τοπικές ελίτ, κυρίως με την δολοφονία του Καποδίστρια και στη συνέχεια με την ήττα του “καποδιστριακού κόμματος” στον εμφύλιο που ακολούθησε, 1831-1832, η λεγόμενη περίοδος αναρχίας.