Φοιτητική μέριμνα και ανάγκη επαναθεμελίωσης της Παιδείας

Οι φοιτητές ζητούν παρεμβάσεις στο κόστος στέγασης, ενίσχυση του στεγαστικού επιδόματος, περισσότερες και καλύτερες εστίες, στήριξη των λειτουργικών αναγκών των πανεπιστημίων και διευκολύνσεις στην καθημερινή τους ζωή. Θέτουν επίσης ζητήματα σίτισης, μετακίνησης, πρόσβασης στο διαδίκτυο και μετεγγραφών. Πίσω από αυτά τα αιτήματα βρίσκεται η ανάγκη να μπορούν να παρακολουθούν μαθήματα, να συμμετέχουν σε εργαστήρια και να ολοκληρώνουν την επιστημονική τους προετοιμασία. Η δημόσια συζήτηση για την φοιτητική μέριμνα οφείλει να εξετάσει αυτή την ουσία, με σεβασμό στην αυτονομία του αγώνα τους.

Η υποστήριξη της κινητοποίησης δεν προϋποθέτει ταύτιση με κάθε επιμέρους διατύπωση ή με κάθε προτεινόμενο μέσο. Προϋποθέτει αναγνώριση του προβλήματος και ανάληψη ευθύνης για την αντιμετώπισή του. Η φοιτητική μέριμνα οφείλει να αποτελεί οργανικό μέρος του εκπαιδευτικού σχεδιασμού. Η αποτελεσματικότητά της κρίνεται από το αν αποτρέπει τον οικονομικό αποκλεισμό και στηρίζει ουσιαστικά τη συμμετοχή στην πανεπιστημιακή ζωή.

Για να αποκτήσει περιεχόμενο αυτή η αρχή, χρειάζεται να διακρίνουμε τις καθολικές εκπαιδευτικές εγγυήσεις από την εξατομικευμένη οικονομική βοήθεια. Η ποιότητα της διδασκαλίας, οι ασφαλείς εγκαταστάσεις, οι βιβλιοθήκες, τα εργαστήρια, η πρόσβαση στη γνώση και οι υποδομές προσβασιμότητας πρέπει να εξασφαλίζονται για όλους. Η επιδότηση της διαβίωσης χρειάζεται να κατανέμεται με βάση τις πραγματικές ανάγκες. Η ίδια οικονομική παροχή σε ανθρώπους με πολύ διαφορετικές δυνατότητες δεν εξασφαλίζει από μόνη της κοινωνική δικαιοσύνη, ιδιαίτερα όταν οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν.

Πραγματική φοιτητική μέριμνα

Τα κριτήρια, όμως, πρέπει να αποτυπώνουν τη ζωή και όχι απλώς έναν αριθμό στη φορολογική δήλωση. Σημασία έχουν το μέγεθος της οικογένειας, τα εξαρτώμενα μέλη, η ταυτόχρονη φοίτηση περισσότερων παιδιών, η ανεργία, η αναπηρία, οι ανελαστικές υποχρεώσεις και το κόστος κατοικίας στον τόπο σπουδών. Δύο οικογένειες με ίδιο εισόδημα μπορεί να διαθέτουν εντελώς διαφορετικές δυνατότητες υποστήριξης. Χρειάζεται συνεπώς κλιμακωτή ενίσχυση, χωρίς απότομα όρια που στερούν ολόκληρη την παροχή για μια μικρή εισοδηματική διαφορά, και δυνατότητα επανεξέτασης όταν αλλάζουν οι συνθήκες.

Η στόχευση δεν πρέπει να εξελιχθεί σε μηχανισμό ταλαιπωρίας ή στιγματισμού. Μια βοήθεια που καταβάλλεται όταν έχει ήδη χαθεί το εξάμηνο δεν εκπληρώνει τον σκοπό της. Απλές διαδικασίες, σαφείς προθεσμίες, προστασία προσωπικών δεδομένων και προσβάσιμο δικαίωμα ένστασης είναι ουσιαστικές προϋποθέσεις. Ειδική πρόβλεψη χρειάζεται για αιφνίδια απώλεια εισοδήματος και για περιπτώσεις στις οποίες το δηλωμένο οικογενειακό εισόδημα δεν αντιστοιχεί σε πραγματική υποστήριξη του φοιτητή. Η ακαδημαϊκή δυσκολία πρέπει επίσης να εξετάζεται μαζί με τις συνθήκες που την προκαλούν.

Στη στέγαση απαιτείται συνδυασμός άμεσης προστασίας και μόνιμης αύξησης των διαθέσιμων θέσεων. Η ανακαίνιση υφιστάμενων εστιών και η αξιοποίηση κατάλληλων ακινήτων των πανεπιστημίων και του Δημοσίου μπορούν να αποτελέσουν βασικές κατευθύνσεις. Προϋποθέτουν απογραφή, τεχνικό έλεγχο, χρηματοδότηση συντήρησης και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Μέχρι να αποδώσουν, χρειάζεται να εξεταστούν μεταβατικές λύσεις στέγασης για όσους αδυνατούν να καλύψουν το κόστος. Κάθε επιλογή οφείλει να αξιολογείται ως προς την καταλληλότητα, την πρόσβαση στη σχολή, την ασφάλεια και τη συνολική δημόσια δαπάνη.

Το αίτημα για περιορισμό των ενοικίων αναδεικνύει την ανάγκη παρέμβασης στην προσιτή κατοικία. Η επιλογή συγκεκριμένου ρυθμιστικού μέτρου απαιτεί εξέταση της τοπικής αγοράς, των διαθέσιμων κατοικιών και του τρόπου εφαρμογής του. Αντίστοιχα, η αύξηση ενός επιδόματος πρέπει να συνοδεύεται από παρακολούθηση του αποτελέσματός της. Το ζητούμενο είναι να μειώνεται η πραγματική επιβάρυνση του φοιτητή. Για τον ίδιο λόγο, οι προτάσεις για ενέργεια, μετακινήσεις και βασικά αγαθά χρειάζονται κοστολόγηση και σαφή προσδιορισμό των ωφελουμένων, ώστε η εξαγγελία να μετατρέπεται σε αποτελεσματική προστασία.

Προϋπόθεση για την λειτουργία του πανεπιστημίου

Παράλληλα, η οικονομική στήριξη των φοιτητών δεν μπορεί να αναπληρώσει τις ελλείψεις του ίδιου του ιδρύματος. Ένα πανεπιστήμιο χρειάζεται επαρκές διδακτικό και διοικητικό προσωπικό, λειτουργικά εργαστήρια, έγκαιρα συγγράμματα, θέρμανση και υπηρεσίες υποστήριξης. Η δημόσια χρηματοδότηση πρέπει να έχει πολυετή ορίζοντα και να συνδέεται με πραγματικές ανάγκες και διαφανή απολογισμό. Οι έκτακτες ενισχύσεις μπορούν να αντιμετωπίζουν επείγοντα προβλήματα, αλλά η ομαλή λειτουργία απαιτεί συνέχεια. Χωρίς αυτήν, οι οικογένειες καλούνται συχνά να καλύψουν με ιδιωτικές δαπάνες τις αδυναμίες του εκπαιδευτικού σχεδιασμού.

Εδώ συναντάται η συζήτηση για τη φοιτητική μέριμνα με τη θέση που υποστηρίζω για ένα αυτοθεσμούμενο, ελεύθερο και δημόσιο πανεπιστήμιο. Με τον όρο αυτό εννοώ ουσιαστική ακαδημαϊκή και διοικητική αυτονομία, μέσα σε σαφές θεσμικό πλαίσιο δημόσιας ευθύνης. Τα ιδρύματα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να οργανώνουν τη διδασκαλία, την έρευνα και την εσωτερική τους λειτουργία, με συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας. Η αυτονομία συνοδεύεται από διαφάνεια στις αποφάσεις, έλεγχο στη διαχείριση των πόρων και λογοδοσία για την εκπλήρωση της αποστολής τους.

Η ελευθερία της γνώσης, της διδασκαλίας και της έρευνας αποτελεί κεντρική εγγύηση αυτής της αποστολής. Χρειάζεται προστασία της επιστημονικής κρίσης και χώρος για βασική έρευνα, ακόμη και όταν δεν προκύπτει άμεση οικονομική απόδοση. Η συνεργασία με την παραγωγή μπορεί να είναι δημιουργική όταν στηρίζεται σε διαφανείς κανόνες και σέβεται την ακαδημαϊκή ανεξαρτησία. Αντίστοιχα, η συμμετοχή σε κοινωνικές, πολιτιστικές και αθλητικές δραστηριότητες ολοκληρώνει την πανεπιστημιακή εμπειρία. Το πανεπιστήμιο διαμορφώνει επιστήμονες και πολίτες που μπορούν να συνεργάζονται, να κρίνουν και να αναλαμβάνουν ευθύνη.

Η υπεράσπιση του δημόσιου χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης συνδέεται και με την προστασία των ήδη εγγεγραμμένων φοιτητών σε Νομικά Πρόσωπα Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης (ΝΠΠΕ). Οι αποφάσεις του ΣτΕ που ακύρωσαν συγκεκριμένες άδειες εγκατάστασης και λειτουργίας παραρτημάτων ΝΠΠΕ αναδεικνύουν τη σημασία αυτής της προστασίας. Οι νέοι που εμπιστεύθηκαν ένα θεσμικό καθεστώς δεν πρέπει να επωμιστούν τις συνέπειες της μεταβολής του. Η συνέχεια των σπουδών και η διαφύλαξη του χρόνου και της προσπάθειάς τους χρειάζονται συγκεκριμένες μεταβατικές εγγυήσεις. Αυτή η αρχή αποτελεί μέτρο συνέπειας κάθε εκπαιδευτικής πολιτικής.

Ωστόσο, το κόστος της εκπαιδευτικής διαδρομής αρχίζει πριν από την εγγραφή στο πανεπιστήμιο. Η προετοιμασία, η αναζήτηση πρόσθετης διδασκαλίας και η αβεβαιότητα της επιλογής επιβαρύνουν μαθητές και οικογένειες. Γι’ αυτό θεωρώ αναγκαία την επαναθεμελίωση της Παιδείας από τις πρώτες βαθμίδες. Το δημόσιο σχολείο πρέπει να προσφέρει ολοκληρωμένη μόρφωση και επαρκή προετοιμασία για την επόμενη διαδρομή. Η δυνατότητα μιας οικογένειας να αγοράζει πρόσθετη εκπαιδευτική υποστήριξη δεν πρέπει να καθορίζει την πραγματική ελευθερία επιλογής του παιδιού της.

Η νέα αρχιτεκτονική που πρέπει να διέπει την  πρωτοβάθμιας εκπαίδευση τη γενική εκπαίδευσης θα πρέπει να περιλαμβάνει και επαρκή χρόνο προσανατολισμού και εμβάθυνσης . Η τελευταία αυτή περίοδος οφείλει να προετοιμάζει τον μαθητή που θέλει να συνεχίσεις σπουδές για την εκπαιδευτική διαδρομή της επιλογής του: πανεπιστημιακές, τεχνολογικές σπουδές ή επαγγελματική εκπαίδευση. Η αξία της πρότασης αυτής θα κριθεί από το παιδαγωγικό περιεχόμενο, τα προγράμματα, την προετοιμασία των εκπαιδευτικών και τη στήριξη κάθε μαθητή μέσα από το ειδικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα της κατεύθυνσης που επιλέγει.

Ο άνθρωπος στο κέντρο της παιδείας

Κεντρική θέση έχουν τα Λύκεια προπανεπιστημιακής και προτεχνολογικής κατεύθυνσης, ως διαδρομές ουσιαστικής προετοιμασίας. Η τεχνολογική εκπαίδευση πρέπει να αποκτήσει ισότιμο κύρος, σύγχρονες υποδομές και δυνατότητες συνέχισης, ώστε η επιλογή της να εκφράζει κλίση και προοπτική. Στην ίδια λογική εντάσσεται η πρόταση για πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση χωρίς εισαγωγικές εξετάσεις.

Η επιδίωξη είναι να περιοριστούν η εξάρτηση από την εξεταστική προετοιμασία και οι συναφείς οικογενειακές δαπάνες. Αυτό το αποτέλεσμα δεν προκύπτει αυτόματα από την κατάργηση μιας διαδικασίας. Χρειάζεται δημόσιο σχολείο που προετοιμάζει επαρκώς και σύστημα πρόσβασης με διαφανή ακαδημαϊκά κριτήρια, ουσιαστικό ρόλο των ιδρυμάτων και εγγυήσεις αμεροληψίας. Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος να μεταφερθεί απλώς η πίεση σε έναν νέο τρόπο επιλογής, εξίσου δαπανηρό και κοινωνικά άνισο.

Ο σχεδιασμός επομένως οφείλει να απαντήσει συγκεκριμένα και στο ζήτημα των προτιμήσεων. Όταν η ζήτηση για ένα τμήμα υπερβαίνει τις εκπαιδευτικές του δυνατότητες, χρειάζονται γνωστοί εκ των προτέρων κανόνες, επαρκείς θέσεις και αξιόπιστες εναλλακτικές διαδρομές που επιτρέπουν την επιδίωξη του ίδιου μορφωτικού στόχου μέσα από συναφείς επιλογές.

Η ελευθερία επιλογής δεν εξασφαλίζεται με μια αόριστη υπόσχεση. Προϋποθέτει επαγγελματικό και ακαδημαϊκό προσανατολισμό, δυνατότητα αλλαγής κατεύθυνσης και αναγνώριση της προηγούμενης μάθησης όπου δικαιολογείται. Η μετάβαση πρέπει να οργανωθεί σταδιακά, χωρίς αιφνιδιασμό των μαθητών και με ουσιαστική συμμετοχή της εκπαιδευτικής κοινότητας στον καθορισμό των κανόνων.

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται η αξιολόγηση κατά τη διάρκεια των σπουδών. Οι γραπτές και προφορικές εξετάσεις μπορούν να έχουν θέση, αλλά δεν αρκούν πάντοτε για να αποτυπώσουν το σύνολο της μάθησης. Εργασίες, εργαστηριακές εφαρμογές, ερευνητικές δραστηριότητες και πρακτική άσκηση μπορούν να συμπληρώνουν την εικόνα, ανάλογα με το γνωστικό αντικείμενο. Κάθε μέθοδος χρειάζεται σαφή κριτήρια και έλεγχο αξιοπιστίας. Σκοπός είναι να τεκμηριώνεται η γνώση, να εντοπίζονται εγκαίρως οι δυσκολίες και να παρέχεται υποστήριξη, διατηρώντας το επιστημονικό επίπεδο και την αξία του πτυχίου.

Η ολοκλήρωση των σπουδών οφείλει  να ανοίγει πραγματικές προοπτικές δημιουργίας και εργασίας. Αυτό απαιτεί σύνδεση της εκπαιδευτικής πολιτικής με ένα ευρύτερο σχέδιο παραγωγικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης. Η έρευνα, η τεχνολογία, ο πολιτισμός και η τοπική ανάπτυξη μπορούν να δημιουργούν πεδία αξιοποίησης της γνώσης. Τα πανεπιστήμια χρειάζονται αξιόπιστη επαγγελματική ενημέρωση και συνεργασίες με διαφανείς όρους, χωρίς υποσχέσεις αυτόματης απασχόλησης. Η χώρα οφείλει να δημιουργεί συνθήκες ώστε οι απόφοιτοι να μπορούν να παραμένουν, να εργάζονται με αξιοπρέπεια και να συνεισφέρουν στον τόπο τους.

Τι δείχνει η φοιτητική κινητοποίηση 

Η φοιτητική κινητοποίηση μάς καλεί, επομένως, να συνδέσουμε τις επείγουσες ανάγκες με τις θεσμικές επιλογές που διαμορφώνουν το μέλλον. Η αναγκαία άμεση βοήθεια δεν μπορεί να περιμένει την ολοκλήρωση μιας συνολικής μεταρρύθμισης. Παράλληλα, κάθε μέτρο χρειάζεται υπεύθυνο φορέα, εξασφαλισμένους πόρους, χρονοδιάγραμμα και δημόσια αξιολόγηση. Στήριξη του αγώνα σημαίνει ακρόαση, διάλογο και συγκεκριμένη εργασία για λύσεις. Η ποιότητα της Δημοκρατίας φαίνεται και στην ικανότητά της να μετατρέπει ένα κοινωνικό αίτημα σε εφαρμόσιμη πολιτική, με σεβασμό στις διαφορετικές απόψεις και στο δημόσιο συμφέρον.

Η παρακολούθηση των αποτελεσμάτων πρέπει να περιλαμβάνει τον χρόνο καταβολής των ενισχύσεων, την κάλυψη των στεγαστικών αναγκών και τις δυσκολίες συμμετοχής στα μαθήματα. Χρειάζεται επίσης να καταγράφεται η εμπειρία των ίδιων των φοιτητών, με προστασία της ιδιωτικότητάς τους. Έτσι ο σχεδιασμός διορθώνεται βάσει πραγματικών δεδομένων και η λογοδοσία αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο.

Μια τέτοια κατεύθυνση τοποθετεί τον άνθρωπο στο κέντρο της εκπαιδευτικής πολιτικής και την κοινότητα στον πυρήνα της δημοκρατικής ζωής. Το σχολείο και το πανεπιστήμιο έχουν ευθύνη να καλλιεργούν γνώση, ελευθερία και κοινωνική συμμετοχή. Η Πολιτεία έχει ευθύνη να εξασφαλίζει τις υλικές και θεσμικές προϋποθέσεις τους. Μια πρόταση για την Παιδεία των νέων μας κρίνεται στη συνάντηση αρχών και εφαρμογής: στη δυνατότητα κάθε νέου να μορφώνεται ουσιαστικά, να ολοκληρώνει τις σπουδές του και να οικοδομεί το μέλλον του με αξιοπρέπεια.