Η αισθητική χρεοκοπία της ύστερης Μεταπολίτευσης

Η αισθητική είναι η ηθική μας. Η ύστερη Μεταπολίτευση δεν καταρρέει μόνο οικονομικά, θεσμικά ή πολιτικά. Έχει καταρρεύσει πρωτίστως ηθικά. Έχει χάσει την αίσθηση του μέτρου, της αρμονίας, της μορφής και τελικά της ίδιας της ταυτότητάς της. Η ηθική απώλεια δεν αποτελεί μια παράπλευρη συνέπεια της παρακμής. Αποτελεί το βαθύτερο σύμπτωμά της. Η κουλτούρα της ύστερης Μεταπολίτευσης οικοδομείται στην ιδέα ότι το εύκολο χρήμα, η κατανάλωση, η επίδειξη και η κερδοσκοπία μπορούν να υποκαταστήσουν κάθε ηθική. Οι πόλεις μας και τα νησιά μας γίνονται οι καθρέφτες αυτής της μετάλλαξης.

Η Αθήνα, μία από τις ιστορικότερες πόλεις του κόσμου, μετατρέπεται σταδιακά σε ένα ανοργάνωτο τοπίο τσιμέντου, αυθαίρετης δόμησης, υπερτουρισμού και αναπτυξιακής βίας. Το τσιμέντο δεν καταστρέφει μόνο την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της πρωτεύουσας. Καταστρέφει την ίδια τη σχέση των ανθρώπων με τον χώρο. Η πόλη παύει να είναι φορέας μνήμης και συλλογικής ζωής. Γίνεται εμπόρευμα. Η Ελλάδα ξεπουλιέται.

Αυτό κατάντησε να είναι το ελληνικό όνειρο. Η πώληση της γης των προγόνων μας σε υπεράκτιες εταιρίες. Όσοι εποφθαλμιούν τη χώρα μας δεν χρειάζεται να μας κατακτήσουν. Εξαγοράζουν ό,τι βρουν. Χωρίς καμία γνωστοποίηση του πραγματικού δικαιούχου, χωρίς κανέναν έλεγχο, χωρίς καμία απαγόρευση. Ακόμη και σε ιστορικά κέντρα, παραμεθόριες και ακριτικές περιοχές. Η πρόσβαση των πολιτών στη στέγη περιορίζεται.

Οι εργαζόμενοι εκτοπίζονται από τα ιστορικά κέντρα των πόλεων. Τα νησιά και οι τουριστικές περιοχές χάνουν τον μόνιμο πληθυσμό τους. Οι τοπικές κοινωνίες αποδυναμώνονται και η κοινωνική ζωή αντικαθίσταται σταδιακά από μία οικονομία προσωρινής κατανάλωσης. Για τις νεότερες γενιές, η δυνατότητα απόκτησης κατοικίας γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Οι νέοι αδυνατούν να δημιουργήσουν οικογένεια. Η κατοικία παύει σταδιακά να αποτελεί κοινωνικό αγαθό. Η συνεχής ανάπτυξη γίνεται εφιάλτης.

Η κουλτούρα της αρπαχτής

Όλα πρέπει να γίνουν γρήγορα, πρόχειρα και με μοναδικό κριτήριο το εύκολο χρήμα. Το δημόσιο συμφέρον εξαφανίζεται από τον σχεδιασμό των πόλεων. Η ποιότητα ζωής θεωρείται πολυτέλεια. Το φυσικό τοπίο αντιμετωπίζεται σαν οικόπεδο προς εκμετάλλευση. Η θάλασσα, τα βουνά, τα νησιά, ακόμη και η ίδια η ιστορική μνήμη, εντάσσονται σε μία διαδικασία συνεχούς εμπορευματοποίησης. Η σημερινή εικόνα της λεγόμενης Αθηναϊκής Ριβιέρας αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο αυτής της παρακμής.

Το παραλιακό μέτωπο της Αθήνας, ένας από τους σπουδαιότερους φυσικούς χώρους της Μεσογείου, μετατρέπεται σταδιακά σε μία βιτρίνα επίδειξης διεθνούς και εγχώριου νεοπλουτισμού. Η πόλη δεν ανοίγει προς τη θάλασσα. Αντιθέτως, απομακρύνεται από αυτήν. Η πρόσβαση περιορίζεται, οι δημόσιοι χώροι συρρικνώνονται και η ακτογραμμή μετατρέπεται σε επενδυτική ζώνη.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η μετάλλαξη παρουσιάζεται ως ανάπτυξη. Οι έννοιες πρόοδος και ανάπτυξη έχουν αποσυνδεθεί. Η αισθητική της υπερβολής, των πύργων, των καζίνο, των κλειστών συγκροτημάτων και των γιγαντιαίων εμπορικών εγκαταστάσεων εμφανίζεται ως δήθεν εκσυγχρονισμός. Στην πραγματικότητα πρόκειται για την πλήρη εγκατάλειψη κάθε έννοιας ελληνικού αστικού πολιτισμού. Η Αθήνα παύει να εξελίσσεται ως ιστορική μεσογειακή πόλη και αρχίζει να μοιάζει με οποιαδήποτε ανώνυμη ζώνη real estate του πλανήτη.

Το παραλιακό μέτωπο της Αττικής αποτελεί τη μεγαλύτερη χαμένη πολεοδομική ευκαιρία της σύγχρονης Ελλάδας. Μια έκταση μοναδική για ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Έναν χώρο που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως η μεγάλη οικολογική και κοινωνική ανάσα της Αθήνας. Ένα μητροπολιτικό πάρκο διεθνούς εμβέλειας. Έναν χώρο πολιτισμού, αθλητισμού, δημόσιας ζωής και επανασύνδεσης της πόλης με τη φύση και τη θάλασσα. Αντί για αυτό, κυριαρχεί η λογική της μέγιστης εμπορικής αξιοποίησης. Η πολιτική εγκαταλείπει οριστικά τον ρόλο της ως δύναμη σχεδιασμού του συλλογικού μέλλοντος και παραδίδεται ολοκληρωτικά στις αγορές. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς ένα βίαιο μοντέλο ανάπτυξης. Είναι η οριστική ιδεολογική επικράτηση μιας αντίληψης, που βλέπει την πόλη αποκλειστικά ως προϊόν. Το χρήμα λατρεύεται από την πολιτεία σαν θεός.

Η πολιτική ως απουσία

Η αισθητική χρεοκοπία της ύστερης Μεταπολίτευσης δεν αφορά μόνο τα κτίρια. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη ζωή. Η κουλτούρα της επίδειξης αντικαθιστά τη δημιουργία. Η εμμονή στον πλούτο αντικαθιστά την έννοια της ποιότητας. Η κοινωνία μαθαίνει να θαυμάζει τον όγκο, την κατανάλωση και την υπερβολή. Ο νεοπλουτισμός μετατρέπεται σε πολιτισμικό πρότυπο. Η Ελλάδα δυσκολεύεται πλέον να παράγει πολιτισμό. Διότι ο πολιτισμός προϋποθέτει μέτρο, παιδεία, ιστορική συνείδηση και εσωτερική ισορροπία. Προϋποθέτει μια κοινωνία που δεν αντιμετωπίζει τον δημόσιο χώρο ως πεδίο λεηλασίας, αλλά ως κοινό αγαθό. Η αισθητική δεν είναι δευτερεύον ζήτημα. Είναι πολιτική πράξη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μία κοινωνία αποκαλύπτει τι πραγματικά πιστεύει για τον άνθρωπο και για τον κόσμο.

Η ύστερη Μεταπολίτευση αποτυγχάνει ακριβώς επειδή χάνει αυτή τη βαθύτερη σχέση με το μέτρο. Όπως χάνει τη Δημοκρατία της. Διότι η ασχήμια δεν είναι ουδέτερη. Παράγει κυνισμό, αποξένωση και παραίτηση. Οι άνθρωποι παύουν να αισθάνονται ότι ανήκουν σε έναν κοινό κόσμο. Η πόλη μετατρέπεται σε χώρο μοναχικής επιβίωσης και ατομικού ανταγωνισμού. Η μεγάλη κρίση της Ελλάδας είναι κρίση πολιτισμού. Η παρακμή που βιώνουμε αποτελεί απλώς τη συνέπειά της. Πίσω από το χρέος, τη διαφθορά και την υποβάθμιση των θεσμών βρίσκεται η βαθύτερη αλλοίωση του ίδιου του αξιακού πυρήνα της χώρας. Η απώλεια κάθε συλλογικής φιλοδοξίας για ομορφιά, ποιότητα και ιστορική συνέχεια.

Σήμερα, η ανάγκη ενός νέου πατριωτισμού δεν αφορά μόνο την οικονομία ή την εθνική κυριαρχία. Αφορά την ίδια την αποκατάσταση της σχέσης της κοινωνίας με τον χώρο, την αισθητική και τον πολιτισμό. Η υπεράσπιση του δημόσιου χώρου, της ελληνικής πόλης, του τοπίου και του μέτρου αποτελεί πλέον βαθιά πολιτική πράξη. Ο πολιτισμός μιας χώρας αποτυπώνεται στους δρόμους της, στις πλατείες της, στις ακτές της, στον τρόπο που χτίζει και στον τρόπο που κατοικεί τον κόσμο. Η σημερινή εικόνα της Ελλάδας αποκαλύπτει με σκληρότητα το μεγαλύτερο αδιέξοδο της ύστερης Μεταπολίτευσης. Μία εποχή που πιστεύει ότι μπορεί να υπάρξει εξέλιξη χωρίς μέτρο, πλούτος χωρίς πολιτισμό και ανάπτυξη χωρίς πρόοδο.