Οι δομικές αλλαγές της κυπριακής κοινωνίας και οι εκλογές της 24ης Μαΐου

Η Κύπρος του 2026 μικρή σχέση έχει, όχι μόνον με αυτό που ήταν τη δεκαετία του 1970 αλλά, ακόμη και με τις αρχές της παρούσας χιλιετίας. Αν και για δεκαετίες παρουσίαζε σταθερά υψηλό βιοτικό επίπεδο, τα τελευταία χρόνια βιώνει ένα πραγματικό οικονομικό θαύμα. Η οικονομία της καλπάζει και ταυτόχρονα η κοινωνία της μεταμορφώνεται με γοργούς ρυθμούς. Πρόκειται, όμως, για αλλαγές που γίνονται απολύτως με τους όρους της παγκοσμιοποίησης, πέρα από κάθε πολιτική κάποιας εθνικής αυτοπροστασίας. Το αποτέλεσμα είναι η αλματώδης οικονομική ανάπτυξη να διαμορφώνει μια πολυπολιτισμική κοινωνία, που προσομοιάζει σε Βαβέλ, τα τμήματα της οποίας σε ένα σημαντικό βαθμό ζουν βίους παράλληλους.

Η Κυπριακή Δημοκρατία, μετά την εισβολή του 1974, κατόρθωσε να αξιοποιήσει την ασύγκριτη γεωγραφική της θέση και το υψηλό επίπεδο των υπηρεσιών της, ώστε να προσελκύει κεφάλαια. Έτσι συνέβη αρχικώς, μετά την κρίση του Λιβάνου τη δεκαετία του 1980, και ακολούθησαν η Γιουγκοσλαβία και κυρίως η Ρωσία μετά το 1990, με τη βοήθεια των κυπριακών λογιστικών γραφείων και της χαμηλής επιχειρηματικής φορολογίας. Το “κούρεμα” των καταθέσεων το 2013, περισσότερο ως πολιτική πράξη αναχαίτισης της ρωσικής επιρροής, οδήγησε όμως σε μια σοβαρή υπαναχώρηση την κυπριακή οικονομία.

Τα “χρυσά διαβατήρια”

Ωστόσο, χάρη στην κυνική επιδεξιότητα του προέδρου Αναστασιάδη, και με φόρμουλα τα λεγόμενα “χρυσά διαβατήρια”, δηλαδή κυπριακή και ευρωπαϊκή υπηκοότητα για επενδυτές άνω των 2.500.000 ευρώ, εισέρρευσαν στην κυπριακή οικονομία σχεδόν 10 δισ., ενώ ο κατασκευαστικός τομέας κατέστη η ατμομηχανή της παραγωγής. Λόγω της υψηλής ζήτησης άρχισαν να ξεφυτρώνουν παντού ουρανοξύστες, κάνοντας τη Λεμεσό μικρό Ντουμπάι. Βεβαίως, η απληστία οδήγησε σε υπερβολές κι αυτές με τη σειρά τους στη λήξη του προγράμματος και στην πρόσκληση του FBI από τον νέο πρόεδρο Χριστοδουλίδη. Ήταν μια πρωτοφανής χειρονομία νομιμοφροσύνης προς τις ΗΠΑ – φαίνεται ότι η ιδέα του άρεσε τόσο που ο πρόεδρος ξανακάλεσε το FBI για την περίεργη υπόθεση καταγγελίας παραδικαστικού Δρουσιώτη-“Σάντη”.

Σε κάθε περίπτωση, τα περίπου 7.000 “χρυσά διαβατήρια” τη δουλειά τους την έκαναν. Η κρίση όχι μόνον ξεπεράστηκε αλλά η κυπριακή οικονομία έφθασε σε πρωτόγνωρα μεγέθη. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΔΝΤ από τα σχεδόν 20 δισ. δολάρια ονομαστικό ΑΕΠ και τα 23.130 κατά κεφαλήν του 2015, σκαρφάλωσε το 2026 στα 45,17 δισ. και στα 45.409 αντιστοίχως. Η πρόβλεψη μάλιστα για το 2031 δείχνει το ΑΕΠ στα 57.180 δισ. Η ανάπτυξη για το πρώτο τετράμηνο του 2026 είναι 3%, ενώ προηγήθηκε το 3,8% για το 2025 και 3,9% για το 2024. Το εμπορικό ισοζύγιο, από ελλειμματικό προ Covid, σημειώνει πλεονάσματα άνω του ενός δισ. ευρώ μετά το 2021, κυρίως χάρη στις υπηρεσίες. Οι καταθέσεις το 2024 φθάνουν σε 55,9 δισ. ευρώ.

Καθοριστική συμβολή στην ανάπτυξη έχει πάντα ο κατασκευαστικός κλάδος και γενικά το real estate. Χιλιάδες αλλοδαποί, κυρίως υψηλού και πολύ υψηλού εισοδήματος κατασκευάζουν ή αγοράζουν κατοικίες σε όλην την Κύπρο. Προηγούνται ασφαλώς οι Ρώσοι, που αποτελούν μια πολύ μεγάλη κοινότητα, κυρίως στη Λεμεσό, η οποία ζει σχεδόν σε “ρωσικές” συνθήκες. Μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, ακολούθησαν και μερικές δεκάδες χιλιάδες πολύ ευκατάστατοι Ουκρανοί. Παρουσία έχουν, βεβαίως, και εκπρόσωποι άλλων εθνοτήτων από Ευρώπη και Ασία. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια τον τόνο τον δίνουν οι Ισραηλινοί. Είναι αυτοί που αγοράζουν όχι μόνον κατοικίες, αλλά κάθε ακίνητο που πωλείται και στην Κύπρο πλέον πωλούνται τα πάντα. Η υπόθεση με την αγορά ολόκληρου χωριού, την Τρόζενα Λεμεσού, από εβραϊκά επιχειρηματικά συμφέροντα, είναι μόνον η κορυφή του παγόβουνου.

Το αποτέλεσμα είναι να έχει πάρει “φωτιά” ο κατασκευαστικός κλάδος. Η συνολική συνεισφορά των κατασκευών και της ανάπτυξης ακινήτων στο κυπριακό ΑΕΠ ξεπερνά το 15%, ενώ η απασχόληση στον κλάδο ανέρχεται στις 47.000 εργαζόμενους. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα μέλη του Επιστημονικού Τεχνικού Επιμελητηρίου Κύπρου ανέρχονται σε 14.200, εκ των οποίων 4.700 πολιτικοί μηχανικοί, 3.300 αρχιτέκτονες, 3.100 μηχανολόγοι μηχανικοί, 2.400 ηλεκτρολόγοι μηχανικοί, 300 επιμετρητές ποσοτήτων και 400 εκτιμητές γης, καθώς και περισσότεροι από 2.200 εγγεγραμμένοι εργολάβοι.

Σοβαρή συνεισφορά στο ΑΕΠ έχει και ο τουρισμός με 14% το 2025, καθώς οι αφίξεις ξεπέρασαν για πρώτη φορά τα 4,5 εκατ., με άνοδο 41,6% σε ορίζοντα τριετίας και το ίδιο διάστημα τα έσοδα κατά 51,1%. Πολύ δυναμικός είναι και ο κλάδος της Ναυτιλίας με 5,4% στο ΑΕΠ. Ένας ακόμη πολύ δυναμικός κλάδος, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, είναι οι λεγόμενες εταιρείες FOREX ή fintech, που έχουν κάνει έδρα τους την Κύπρο. Αυτές παρέχουν επενδυτικές υπηρεσίες με βάση την αγορά του ξένου συναλλάγματος και παράλληλα μέσω διαδικτυακών προγραμμάτων αγοραπωλησίας πρόσβαση σε χρηματιστήρια και αλλά χρηματοοικονομικά μέσα. Οι συγκεκριμένες απασχολούν μεγάλο αριθμό εισαγόμενων υπαλλήλων.

Κύπρος: Δομικές αλλαγές στον πληθυσμό

Οι οικονομικές αλλαγές που συνέβησαν όλο το προηγούμενο διάστημα είχαν δραματικές συνέπειες στη σύνθεση του πληθυσμού. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της Απογραφής του 2021, ο συνολικός πληθυσμός στις ελεύθερες περιοχές της Κύπρου ανήλθε στα 923.381 άτομα, σημειώνοντας αύξηση της τάξης του 9,9% σε σύγκριση με τα αποτελέσματα της Απογραφής του 2011. Μια αύξηση 10% σε μια δεκαετία για μια ευρωπαϊκή χώρα είναι εντυπωσιακή, όμως, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά δείχνουν τι πραγματικά έχει συμβεί.

Διαπιστώνουμε, λοιπόν ότι, όσον αφορά στον πληθυσμό που καταγράφηκε κατά υπηκοότητα, 719.252 άτομα (77,9%) ήταν Έλληνες Κύπριοι, 93.540 (10,1%) ήταν υπήκοοι άλλων χωρών της ΕΕ, κυρίως από Ελλάδα (4,7%), ενώ 107.168 άτομα (11,6%) ήταν υπήκοοι χωρών εκτός ΕΕ. Σε κάποιες περιοχές, μάλιστα, όπως η επαρχία Πάφου το ποσοστό των αλλοδαπών προκαλεί έκπληξη, καθώς φθάνει το 38%! Εν τω μεταξύ, νεότερα στοιχεία που εμφανίστηκαν για το 2025 δείχνουν ότι στην Κύπρο τουλάχιστον ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι αλλοδαπός (24,8%).

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι το ποσοστό των ατόμων 65 ετών και άνω (17,2%) έχει ξεπεράσει το ποσοστό παιδιών ηλικίας κάτω των 15 ετών (15,4%). Αλλά και μεταξύ των νέων διαπιστώνεται η διαρκώς αυξητική παρουσία των αλλοδαπών. Έτσι, σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία οι αλλοδαποί μαθητές αποτελούν το 23% στο σύνολο της δημόσιας εκπαίδευσης, με αυξανόμενα ποσοστά στις κατώτερες βαθμίδες, δείγμα της αύξησης της πιο πρόσφατης εισροής:

• 26,4% στα νηπιαγωγεία
• 22,4% στα δημοτικά
• 20,6% στα δημόσια Γυμνάσια
• 16% στις Τεχνικές Σχολές
• 15% στα Λύκεια

Στην ιδιωτική εκπαίδευση η αύξηση των αλλοδαπών μαθητών είναι ακόμη πιο μεγάλη, αποτέλεσμα της έλευσης νέων κατοίκων με υψηλά εισοδήματα. Συγκεκριμένα, στα Δημοτικά, από 1905 παιδιά το 2014, ανήλθαν το 2024 σε 4550. Στα Γυμνάσια, οι ξένοι μαθητές από 1105 το 2014, δέκα χρόνια μετά ανήλθαν στους 4237.

Σχετικά με τον τομέα της εκπαίδευσης, θα πρέπει να σημειωθεί η ραγδαία αύξηση των ιδιωτικών και κυρίως των αγγλόφωνων σχολείων. Είναι αυτά τα σχολεία που στέλνει η κυπριακή ελίτ τα παιδιά της, όπου διδάσκονται τα μάθηματά τους κυρίως στα αγγλικά, με ελάχιστες ώρες αφιερωμένες στην ελληνική γλώσσα και ιστορία. Τα αγγλόφωνα Λύκεια δεν δίνουν καν τη δυνατότητα για συμμετοχή στις παγκύπριες εξετάσεις αλλά παρέχουν απολυτήρια για την εισαγωγή σε αγγλόφωνα Πανεπιστήμια του εξωτερικού.

Στα συγκεκριμένα σχολεία, που το ποσοστό των αλλοδαπών είναι ακόμη υψηλότερο, και με προέλευση από οικογένειες με οικονομική επιφάνεια, συχνά διαμορφώνεται μια νοοτροπία “παγκοσμιοποιημένου” ανθρώπου, με νέες και νέους που όχι μόνον εκφράζονται στην αγγλική Lingua Franca, αλλά σκέφτονται εκτός του όποιου εθνικού πλαισίου. Ένα άλλο ιδιαίτερο φαινόμενο είναι οι εξ ολοκλήρου ξένες εκπαιδευτικές δομές –από νηπιαγωγείο μέχρι και λύκειο– κυρίως ρωσικές, βρετανικές, εσχάτως και ουκρανικές.

Στα σχολεία αυτά, βεβαίως, δεν διδάσκεται τίποτε το ελληνικό. Πρόσφατα, ανακοινώθηκε ότι στη Λεμεσό ιδρύεται και ανάλογο εβραϊκό ίδρυμα. Πρόκειται για το διεθνές σχολείο Cyprus Jewish Academy of Excellence, με προϋπολογισμό άνω των 50 εκατ. ευρώ, που χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Yael Foundation και θα προσφέρει σπουδές με έμφαση στις εβραϊκές αξίες, σε 1.500 μαθητές από την Κύπρο και το εξωτερικό. Όπως δήλωσε ο Ραβίνος Yehoshua Smukler, που εποπτεύει του έργου: «Το σχολείο θα αποτελέσει τον ακρογωνιαίο λίθο της εβραϊκής κοινότητας της Κύπρου».

Οικοδομή και οικιακές βοηθοί

Γυρνώντας, πάλι στο “θαύμα” της οικοδομής, πρέπει να ξεκαθαριστεί ότι βασίστηκε όχι μόνον στα εισρέοντα ξένα κεφάλαια, αλλά και στην αφθονία φθηνού εργατικού δυναμικού. Τον ρόλο αυτό έχουν αναλάβει οικοδόμοι από την Ασία, πρωτίστως Σύριοι και γενικώς Άραβες και έπονται αυτοί της υποσαχάριας Αφρικής. Η απορρόφηση όλων αυτών στην αγορά εργασίας μείωσε και τις αντιδράσεις για την εισροή μεταναστών. Η αλήθεια είναι ότι το αρμόδιο υφυπουργείο Μετανάστευσης, μετά την έκρηξη στις αιτήσεις ασύλου το 2022 που ξεπέρασαν τις 22.000, έχει εντείνει από το 2023 τις επιστροφές των παράνομων μεταναστών. Ανέρχονται σε 3.000 ήδη στο α΄ τετράμηνο του 2026, ενώ οι ροές φέτος έχουν μειωθεί κατά 30%. Ωστόσο, η εισροή διεξάγεται κυρίως μέσω των νομίμων οδών από τα εξειδικευμένα πρακτορεία παροχής εργαζομένων, που είναι εξαιρετικά προσοδοφόρες επιχειρήσεις.

Ένα ακόμη σημαντικό τμήμα των αλλοδαπών εργαζομένων στην Κύπρο είναι το υπηρετικό προσωπικό. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 2023, περίπου 29.167 νοικοκυριά εργοδοτούν κοντά στους 24.207 βοηθούς, εκ των οποίων άνω του 90% αφορά οικιακές βοηθούς. Άγνωστος βεβαίως ο αριθμός της αδήλωτης εργασίας στον συγκεκριμένο κλάδο. Στην τελευταία έκθεση αξιολόγησης, για την περίοδο 2020-24, η οργάνωση GRETA σημειώνει ότι οι οικιακές βοηθοί είναι μετανάστες που προέρχονται κυρίως από Φιλιππίνες, Σρι Λάνκα, Νεπάλ και Βιετνάμ. Οι περισσότερες εργάζονται κατά μέσο όρο 58 ώρες την εβδομάδα, ξεπερνώντας κατά πολύ τις 42 ώρες που προβλέπονται από τα συμβόλαιά τους, καθώς η συντριπτική τους πλειοψηφία μένει στα σπίτια των εργοδοτών τους.

Βάσει της κυπριακής νομοθεσίας, ο μικτός μηνιαίος μισθός για οικιακούς βοηθούς καθορίζεται στα 460 ευρώ, από τα οποία μπορεί να αφαιρεθεί έως και το 25% για φαγητό και διαμονή, ενώ, ο κατώτατος μισθός για τις άλλες κατηγορίες εργαζομένων ξεκινά από τα 1.000 ευρώ. Να σημειωθεί ότι η εργοδότηση υπηρετικού προσωπικού επί 24ώρου βάσεως είναι ευρέως διαδεδομένη, και δεν περιορίζεται στην φροντίδα ηλικιωμένων, αλλά περιλαμβάνει παιδιά, σκυλιά κλπ. Κοντά σε αυτούς είναι οι αναρίθμητοι Ινδοί και Πακιστανοί ντελιβεράδες, οι υπάλληλοι των καταστημάτων, αφού αρκεί γι’ αυτήν την εργασία μόνον η γνώση της αγγλικής γλώσσας, οι εργάτες σε αγροτικές και κτηνοτροφικές μονάδες κλπ.

Η άλλη όψη του νομίσματος

Το κυπριακό οικονομικό θαύμα, ωστόσο, δεν περιλαμβάνει όλους τους Ελληνοκύπριους. Ένα όχι ευκαταφρόνητο τμήμα της κυπριακής κοινωνίας αγκομαχάει στο νέο περιβάλλον των ακριβών προϊόντων και υπηρεσιών. Ανάμεσά τους οι 100.000 συνταξιούχοι που ζουν με συντάξεις από 450 έως 1.000 ευρώ, τουλάχιστον όσοι από αυτούς δεν έχουν κάποια άλλη πηγή εισοδήματος. Αλλά και για τους νεότερους, παρά την πληθώρα εργασιακών ευκαιριών (ανεργία 4,4% το 2025), οι ανάγκες γίνονται ολοένα και πιο ασφυκτικές.

Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, το 2025 στη Λευκωσία, ένα νέο ζευγάρι με ένα παιδί χρειαζόταν τουλάχιστον 2.600-2.900 ευρώ καθαρά τον μήνα για αξιοπρεπή διαβίωση. Στη Λεμεσό, ο προϋπολογισμός εκτοξευόταν στα 3.600-4.000. Αν και ο μέσος μισθός στην Κύπρο για το δεύτερο τρίμηνο του 2025 ανερχόταν σε 2.476 ευρώ μεικτά, περίπου το 36% των εργαζομένων λαμβάνουν κάτω από 1.500 τον μήνα και ο εθνικός κατώτατος μισθός παραμένει στα 1.000 ευρώ.

Τη μεγαλύτερη πίεση στα νοικοκυριά την ασκεί αναμφίβολα το στεγαστικό. Η σαρωτική αγορά ακινήτων από αλλοδαπούς, αλλά και η ενοικίαση διαμερισμάτων από εταιρείες για τους υπαλλήλους τους με δυσθεώρητα μισθωτήρια, εκτοξεύουν τις τιμές. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Λεμεσό, το μέσο ενοίκιο για διαμέρισμα δύο υπνοδωματίων στο κέντρο κυμαίνεται μεταξύ 1.600 και 2.200 ευρώ, ενώ πιο έξω πέφτει κατά 15%-25%. Στη Λευκωσία, το αντίστοιχο διαμέρισμα ενοικιάζεται γύρω στα 900-1.050. Το στεγαστικό αναγκάζει τους Ελληνοκύπριους που παντρεύονται να μετακινηθούν στα προάστια ή και σε χωριά, όπου είναι χαμηλότερες οι τιμές. Παρατηρείται και το φαινόμενο, που δεν ήταν σύνηθες στην Κύπρο, οι νέοι να παραμένουν στα σπίτια των γονιών τους ακόμη και όταν μπουν στην αγορά εργασίας, αναβάλλοντας τη δημιουργία οικογένειας.

Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι επίσης ότι, παράλληλα με την εμβάθυνση της οικονομικής και πολιτισμικής παγκοσμιοποίησης στο νησί, πολλοί Ελληνοκύπριοι εξακολουθούν να τηρούν το “νεοβυζαντινό βίο”. Αυτό σημαίνει κατάμεστες Εκκλησίες τις Κυριακές, αξιοσημείωτη επιρροή του κλήρου, ακόμη και τακτική συμμετοχή στο μυστήριο της εξομολόγησης. Επιπλέον, παραμένει ισχυρή η ελληνική συνείδηση, που εκδηλώνεται από τα μαθήματα γλώσσας και ιστορίας στα δημόσια σχολεία μέχρι τις ελληνικές σημαίες που επιμένουν να ανεμίζουν ιδίως στα σπίτια των φτωχότερων συνοικιών – όχι βέβαια εκεί που είναι οι επαύλεις και οι ουρανοξύστες.

Κύπρος: Το χάσμα πολιτικής-κοινωνίας

Αν, λοιπόν, θέλουμε με ειλικρίνεια να ανιχνεύσουμε τις αιτίες του αντισυστημισμού στην Κύπρο, ο οποίος κατά τα φαινόμενα θα εκφραστεί δυναμικά στις εκλογές της Κυριακής, θα πρέπει να σκύψουμε σε αυτές τις αντιθέσεις και το πώς τις διαχειρίστηκε ο κυπριακός πολιτικός κόσμος. Οι ηγεσίες των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων ανήκουν σχεδόν στην πλειοψηφία τους στους πλέον ευνοημένους της οικονομικής έκρηξης, ενώ και οι διάφοροι υποστηρικτές τους προέρχονται από τα ανώτερα οικονομικά στρώματα.

Τα παράπονα των αδικημένων από τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές συχνά δεν έβρισκαν ευήκοα ώτα από τους κρατούντες. Κάτι που εύλογα προκάλεσε απογοήτευση. Στα παραπάνω προστέθηκαν τα διάφορα σκάνδαλα που βγαίνουν κατά καιρούς στο φως της δημοσιότητας με εμπλεκόμενους πολιτικούς απ’ όλο το κομματικό φάσμα. Ως συνέπεια των παραπάνω, υπονομεύθηκε η αξιοπιστία του πολιτικού συστήματος, το οποίο για δεκαετίες κινείτο σε αρκετά συμπαγείς άξονες. Τώρα πια, οι παραδοσιακοί δεσμοί έχουν σε μεγάλο βαθμό διαρραγεί και η ψήφος διαμαρτυρίας μπορεί να παίρνει και απροσδόκητες διαστάσεις. Στρέφεται ακόμη και σε ιλαροτραγικά πολιτικά φαινόμενα τύπου Φειδία, που στην πραγματικότητα είναι το χαρακτηριστικότερο δείγμα της νεοπλουτίστικης φούσκας που παράγει η σημερινή Κύπρος.

Στις εκλογές της Κυριακής μένει να αποδειχθεί αν τα παραδοσιακά κόμματα έχουν ακόμη αντοχές απέναντι στο κύμα της αμφισβήτησης, ή θα δημιουργηθούν νέοι συσχετισμοί δυνάμεων. Λόγω του πολιτειακού συστήματος της χώρας, όμως, δεν μπορεί να απειληθεί η σταθερότητα της χώρας. Πάντως, σε κάθε περίπτωση, το παγκοσμιοποιητικό παραγωγικό μοντέλο, όπως έχει δομηθεί μέχρι αυτήν τη στιγμή είναι απίθανο να το αλλάξει οποιαδήποτε πολιτική δύναμη ή όποιος πρόεδρος. Τουλάχιστον, όσο η “κότα γεννάει χρυσά αυγά”… Τώρα, αν η επιλογή αυτή εξασφαλίζει και το μέλλον του Κυπριακού Ελληνισμού, λαμβάνοντας υπόψη τις υπαρκτές απειλές κυρίως από την Τουρκία, είναι θέμα προς σοβαρή συζήτηση πρωτίστως από τους ίδιους τους Κύπριους.