Οι “φυτεμένες” αναμνήσεις – Πως μπορεί να μας λέει ψέματα το μυαλό μας!

Το θέμα γύρω από τις αναμνήσεις είναι πολύ ευαίσθητο. Ενας από αυτούς τους πατεράδες έφθασε στο σημείο να υποκλέψει και να ανεβάσει στο διαδίκτυο 70.000 αρχεία με συνεντεύξεις παιδιών με ψυχολόγο της αστυνομίας εκθέτοντας εκατοντάδες οικογένειες. Αυτό καθαυτό είναι σκανδαλώδες, παράνομο και απάνθρωπο, ενώ η αστυνομία και η δικαιοσύνη σιωπούν. Εντούτοις, δεν σημαίνει πως έχουν απαραιτήτως άδικο όσοι πατεράδες επικαλούνται την “εμφύτευση” ψευδών αναμνήσεων.

Η επιστήμη δείχνει ότι αυτό σε σπάνιες περιπτώσεις είναι όντως δυνατόν. Από την άλλη, το ίδιο επιχείρημα μπορούν να επικαλεστούν και άνδρες που έχουν όντως κακοποιήσει τα παιδιά τους, και που με το επιχείρημα της “ψευδούς ανάμνησης” καταφέρνουν να ξαναπάρουν την επιμέλεια.

Πώς όμως συμβαίνει αυτή η “εμφύτευση” αναμνήσεων; Πώς γίνεται να θυμόμαστε κάτι που δεν κάναμε ποτέ; Γίνεται να λέμε ψέματα στον εαυτό μας; Έρευνα δείχνει ότι ακόμα και οι ενήλικες, με την κατάλληλη μέθοδο είναι όντως δυνατόν να αρχίσουμε να θυμόμαστε κάτι που δεν συνέβη ποτέ και μάλιστα να το εμπλουτίζουμε με λεπτομέρειες.

Πώς είναι δυνατόν;

Διαδικασίες όπως η επανακωδικοποίηση των αναμνήσεων μπορούν να “επικαιροποιήσουν” παλιές αναμνήσεις με την πάροδο του χρόνου και οι αναμνήσεις τότε διαφέρουν ελαφρώς κάθε φορά που τις ανακτούμε. «Οι αναμνήσεις μας είναι στην πραγματικότητα σαν μια φιλτραρισμένη εκδοχή της αρχικής εμπειρίας», δήλωσε στο Popular Science ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο η οποία μελετά τη μνήμη -η Wilma Bainbridge .

«Όταν ανακαλείτε μία ανάμνηση, επαναφέρετε μια τρόπον τινά συμπιεσμένη εκδοχή της», είπε. «Επιπλέον, ο εγκέφαλός μας δεν μπορεί να αποθηκεύσει κάθε λεπτομέρεια της ζωής μας. Αντ’ αυτού, συχνά προσθέτει λεπτομέρειες που λείπουν με βάση κάτι που θεωρεί αναμενόμενο ή συμβατό ή επιθυμητό από μια δεδομένη ανάμνηση. Μπορεί να προσθέσει π.χ. ένα σετ ομπρέλες θαλάσσης σε μια σκηνή διακοπών από την παιδική μας ηλικία, λόγω της συχνότητας εμφάνισης των ομπρελών στις παραθαλάσσιες διακοπές.

Δεν υπάρχει αυστηρή διαχωριστική γραμμή μεταξύ μιας ψευδούς ανάμνησης και απλώς μιας λανθασμένης ανάμνησης για του πού βάλατε π.χ. τα κλειδιά σας. Αλλά, γενικά, μία βασική διαφορά είναι ότι οι ψευδείς αναμνήσεις είναι εντελώς επινοημένες και όχι απλώς ένα μικρό σφάλμα της μνήμης», είπε η Bainbridge. Προσθέτει ότι στο προαναφερόμενο παράδειγμα της παραλίας, η λανθασμένη ανάμνηση ότι υπήρχαν ομπρέλες δεν καθιστά ολόκληρη την ανάμνηση ψευδή.

“Μα θυμάμαι καλά τι είδα!”

Πώς σχηματίζονται οι ψευδείς αναμνήσεις; Μια κλασική ψυχολογική μελέτη που ελέγχει πώς μπορεί να σχηματιστούν οι ψευδείς αναμνήσεις είναι το τεστ Deese-Roediger-McDermott (DRM). Στους εθελοντές παρουσιάζεται μια λίστα λέξεων -π.χ. μαθητής, τάξη, εξέταση, δάσκαλος – που όλες έχουν ένα βασικό συνδετικό, κοινό στοιχείο -εν προκειμένω το “σχολείο”, λέξη που δεν αναφέρεται, αλλά υποφώσκει. Οι ερευνητές ελέγχουν στη συνέχεια αν ο συμμετέχων θυμάται λανθασμένα ότι στην αρχική λίστα υπήρχε η λέξη “σχολείο”.

Η θεωρία των ασαφών ιχνών (FTT) υποδηλώνει ότι αυτή η σύγχυση συμβαίνει επειδή αποθηκεύουμε κάτι στη μνήμη μας με δύο τρόπους. Ο ένας είναι η άμεση αναπαράσταση του αρχικού γεγονότος. Ο άλλος αποθηκεύει κάπως πρόχειρα ή περιληπτικά την ουσία του γεγονότος. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι οι ψευδείς αναμνήσεις συνδέονται με την ουσιαστική εκδοχή της μνήμης, επειδή αφήνει πολλά περιθώρια αλλαγών.

Μια εναλλακτική θεωρία, που ονομάζεται θεωρία ενεργοποίησης της μνήμης (AMT), υποδηλώνει ότι όταν κάποιος μελετά μια λίστα λέξεων, ενεργοποιεί αυτομάτως έναν μηχανισμό που αναζητεί αμέσως συνδετικές ή σχετικές  λέξεις, όπως στο παράδειγμα η λέξη “σχολείο” που συνδέει τις υπόλοιπες. Αυτό γίνεται για να τις θυμάται καλύτερα και η απούσα αλλά συνδετική λέξη είναι κάτι σαν “δόλωμα”. Όταν το δόλωμα συνδέεται πολύ στενά με τις λέξεις της λίστας, η ανάμνηση της εικόνα της λίστας αρχίζει να συγχέεται και να μπλέκονται, γεγονός που εξηγεί γιατί οι άνθρωποι που κάνουν το τεστ DRM συχνά ορκίζονται ότι θυμούνται να έχουν δει τη λέξη-δόλωμα στην αρχική λίστα.

Σε μια μελέτη, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν επεξεργασμένες εικόνες για να παρουσιάσουν σε εθελοντές ψευδείς αποδείξεις ότι είχαν κάνει μια βόλτα με αερόστατο ως παιδιά -τους είχαν δηλαδή βάλει δική τους παιδική φωτογραφία σε αερόστατο. Μερικοί συμμετέχοντες αργότερα δήλωσαν ότι θυμούνταν έντονα τη βόλτα, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ -εκείνοι όμως την περιέγραψαν λεπτομερώς. Δεν αναφέρεται πώς ακριβώς έγινε η μελέτη.

Τι παίζει ρόλο στις αναμνήσεις

Οι ψυχολόγοι πιστεύουν επίσης ότι η επανάληψη, η ηλικία και η έλλειψη ύπνου μπορούν να επηρεάσουν την πιθανότητα σχηματισμού ψευδών αναμνήσεων. Όμως παίζουν ρόλο και άλλα στοιχεία. Πέρα από τις προσωπικές αναμνήσεις για παράδειγμα, υπάρχουν και οι αναμνήσεις γεγονότων που δεν μας αφορούν άμεσα και που δείχνουν την δύναμη των μέσων ενημέρωσης ή και των απλών διαδόσεων. Να αναφέρουμε ότι υπάρχουν δύο κατηγορίες αναμνήσεων, με τη μία να είναι  αυτοβιογραφική ή εμπειρική, από κάτι που έχουμε ζήσει, και την άλλη να αφορά γνώσεις που πήραμε διαβάζοντας κάτι ή μαθαίνοντας μια πληροφορία μέσω τρίτου.

Ως χαρακτηριστική ψευδής ανάμνηση θεωρείται το “φαινόμενο Μαντέλα”, επειδή διαπιστώθηκε τυχαία ότι πολλοί άνθρωποι ήταν βέβαιοι ότι ο Μαντέλα πέθανε στη φυλακή το 1980, ενώ βεβαίως βγήκε από αυτήν και έγινε και πρόεδρος το 1994, για να πεθάνει το 2013. Αυτό δείχνει ότι και συλλογική μνήμη επηρεάζεται από αυτήν την τάση να είμαστε βέβαιοι ότι θυμόμαστε κάτι καλά (π.χ. την κηδεία του Μαντέλα) ενώ αυτή δεν συνέβη ποτέ στο παρελθόν. Σε αυτόν τον τομέα παίζει ρόλο η δύναμη της παραπληροφόρησης (από όσους έχουν συμφέρον) και ίσως η ανάγκη των ανθρώπων για ήρωες που θυσιάζονται για το γενικό καλό.

«Πιστεύουμε ότι στη δημιουργία ψευδών αναμνήσεων παίζει ρόλο το πόσο η νέα επίπλαστη εικόνα έρχεται και ταιριάζει με αυτό που έχουμε ήδη κατά νου, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποκωδικοποιεί πληροφορίες και εικόνες οπτικά», είπε η Bainbridge. Ανεξάρτητα από το πώς σχηματίζονται οι ψευδείς αναμνήσεις, η ίδια λέει ότι αποτελούν φυσικό μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και ότι το να ξεχνάμε πράγματα, ειδικά τραυματικές αναμνήσεις, μπορεί να είναι και χρήσιμο. Εκτιμά πάντως ότι οι ψευδείς αναμνήσεις είναι κάτι εξαιρετικά σπάνιο.

 

---

 

Πηγή: Popular Science