Ουτοπία η χωρίς μέτρα αλλαγή νοοτροπίας των φορέων εξουσίας

Στη χώρα μας όλοι μας σαν λύση για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα άτομα, η κοινωνία και η χώρα βαρυσήμαντα προβάλλουμε ως λύση ότι απαιτείται “αλλαγή νοοτροπίας”, χωρίς όμως να προσδιορίζουμε τι εννοούμε με τη λέξη νοοτροπία, που σαφώς δεν είναι κάποια συμπτώματα δυσλειτουργίας που οφείλεται στον τρόπο λειτουργίας ατόμων κατά τη διαχείριση της εξουσίας, αλλά η συγκεκριμένη κοσμοθεωρία των προσώπων αυτών που επηρεάζει τον τρόπο λειτουργίας τους.

Επομένως για να μπορέσουν τα άτομα αυτά να διαχειριστούν την εξουσία κατά τρόπο εύρυθμο πρέπει να αλλάξει η νοοτροπίας τους, που σημαίνει να λειτουργούν χωρίς την επήρεια της κοσμοθεωρίας τους. Η αλλαγή όμως της νοοτροπίας πρέπει να ταυτίζεται με την ελεύθερη βούληση των ατόμων του συστήματος ώστε να καταστεί μόνιμη κατάσταση γιατί δια εξαναγκασμού μπορεί να επιτευχθεί φαινομενική αλλαγή νοοτροπίας, που είναι όμως προσωρινή ή μηχανική, η οποία ούτε ταιριάζει ούτε μπορεί να εφαρμοστεί στη χώρα μας, που τυπικά είναι κράτος δικαίου.

Ένα σύνθετο ζήτημα

Για να προσδιορίσουμε λοιπόν το πεδίο και τα πρόσωπα που εμπλέκονται στο ζωτικό ζήτημα της αλλαγής της νοοτροπίας στη χώρα μας πρέπει όλοι μας, να αποδεχτούμε τις δύο αυτονόητες θεμελιώδεις έννοιες πάνω στις οποίες στηρίζεται κάθε οργανωμένη κοινωνία και κάθε πραγματικό κράτος δικαίου:

α) την έννοια της ατομικής ευθύνης, αυτής που δεν μας επιτρέπει να κρυβόμαστε πίσω από τους άλλους, ούτε συγχέεται με τις ευθύνες των άλλων, αυτής που εξατομικεύει σε καθένα μας τη φράση του Καζαντζάκη “εσύ θα σώσεις τον κόσμο κι αν δεν σωθεί, εσύ θα φταις”, ενώ παρ’ ημίν αυτό δεν συμβαίνει, γιατί όχι μόνο ο ένας δείχνει τον άλλο με το δάκτυλο σαν φταίχτη, αλλά περιμένουμε τη σωτηρία από άλλους ακόμα και από ξένους

β) την έννοια του δημόσιου συμφέροντος, στο οποίο εμπεριέχεται η καλή λειτουργία της Δημόσιας Διοίκησης και της Δικαιοσύνης, που αίρεται πάνω από κάθε ατομικό, τοπικό, κομματικό, συνδικαλιστικό ή άλλο συμφέρον.

Σαφώς η νοοτροπία είναι βασικό στοιχείο της προσωπικότητας ενός ατόμου, που διαμορφώνεται σταδιακά βάση εσωτερικής διεργασίας στην οποία επιδρούν διάφοροι παράγοντες, όπως το DNA, η κληρονομικότητα, η παιδική ηλικία, η οικογένεια, η εκπαίδευση, το περιβάλλον, ο αθλητισμός, η στρατιωτική θητεία, η εργασία (με διαφορετική αντιμετώπιση και συμπεριφορά κατά την εργασία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) και κάποιες ατομικές καταστάσεις και περιστατικά.

Οι παράγοντες που διαμορφώνουν τη συλλογική νοοτροπία είναι διαφορετικοί και έχουν σχέση με τα ήθη, έθιμα και παραδόσεις ενός λαού ή με συγκεκριμένες καταστάσεις ανάγκης, όπως εθνικοί κίνδυνοι, πανδημίες, θεομηνίες και καταστροφές, οπότε έχουμε εθνική συσπείρωση αλλά και εκλογικό αποτύπωμα. Φυσικά όλα αυτά ανήκουν σε ευρύτατα πεδία κοινωνιολογίας, ψυχολογίας, ψυχιατρικής, παιδείας κ.λπ. τα οποία δεν ενδιαφέρουν άμεσα την παρούσα ανάπτυξη, που θα περιοριστεί μόνο στην εξέταση του Δημόσιου Τομέα και της Δικαιοσύνης, καθόσον οι πολίτες αντιμετωπίζουν καθημερινά τη νοοτροπία των παραγόντων τους.

Μία τοξική αλληλεπίδραση

Σαφώς στον Δημόσιο Τομέα δεν περιλαμβάνεται η πολιτική εξουσία και οι πολιτικοί, γιατί αυτοί εκτός από το δικό τους νομικό καθεστώς έχουν και τη δική τους νοοτροπία, που επικεντρώνεται μόνο στην κτήση, νομή και διατήρηση της εξουσίας που τους αποφέρει παντός είδους προνόμια. Στα πλαίσια όμως αυτά και για την εξυπηρέτηση της νοοτροπίας αυτής οι πολιτικοί επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα τη νοοτροπία των παραγόντων του Δημόσιου Τομέα.

Σε μια αμφίδρομη σχέση οι πολιτικοί δημιούργησαν το πελατειακό κράτος, όπου έναντι ανταλλαγμάτων (ρουσφετιών) εξασφαλίζουν τις ψήφους των πολιτών, κατακτούν και παραμένουν στην εξουσία όχι μόνο στην κεντρική αλλά και στην τοπική αυτοδιοίκηση και έτσι από την εποχή της Τουρκοκρατίας έχει δημιουργηθεί στους πολίτες η νοοτροπία, ότι πρέπει να τα έχουν καλά με το “ντοβλέτι”. Εξάλλου, πολλοί από τους πολιτικούς παρουσιάζουν συμπτώματα αυθάδειας (αλαζονείας) του αξιώματος (insolence of office), που είναι επίκτητη νοοτροπία όχι μόνο για αυτούς, αλλά για το περιβάλλον τους.

Το πελατειακό όμως κράτος είναι πιο εμφανές στο Δημόσιο Τομέα, γιατί οι εξυπηρετήσεις δεν είναι μόνο ατομικές, αλλά και οριζόντιες με νομοθετικές ρυθμίσεις που αφορούν κοινωνικές τάξεις ή επαγγέλματα . Επιπλέον, έχει δημιουργηθεί η νοοτροπία, ότι ο δημόσιος υπάλληλος πρέπει να τα έχει καλά με το “γκουβέρνο” για να πετύχει διαφορετική μεταχείριση, όπως προαγωγή σε θέσεις ευθύνης, οι οποίες συνήθως γίνονται με πολιτικά και όχι αξιοκρατικά κριτήρια. Εξάλλου, έχει δημιουργηθεί κυρίως στους πολιτικούς η νοοτροπία ότι για λόγους πολιτικού κόστους ή και οφέλους, οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν πρέπει να απολύονται ακόμα και αν έχει καταργηθεί η υπηρεσία, οπότε μετατάσσονται σε άλλη υπηρεσία ασχέτως προσόντων.

Η δε πρακτική αυτή έχει δημιουργήσει και στους δημόσιους υπαλλήλους την αντίστοιχη νοοτροπία, που την στηρίζουν οι συνδικαλιστικοί φορείς, ότι έχουν το προνόμιο να μη απολύονται ακόμα και αν υπάρχει σπουδαίος λόγος. Ακριβώς στη νοοτροπία αυτή οφείλεται, μεταξύ των άλλων παραγόντων, όπως η έλλειψη ελέγχου, κυρώσεων και αξιόπιστης αξιολόγησης, η ανοίκειος συμπεριφορά τους προς τους πολίτες και η μειωμένη υπηρεσιακή απόδοσή τους, γιατί γνωρίζουν ότι, έχουν πολιτική και συνδικαλιστική κάλυψη, τα κενά όμως από την ελαττωμένη προσφορά τους καλύπτουν εξαίρετοι υπάλληλοι, που έχουν το φιλότιμο (μορφή νοοτροπίας εν ανεπαρκεία ) να προσφέρουν. Άλλωστε οι ΔΥ ακόμα και όταν στις μεταξύ τους σχέσεις υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες, έναντι όμως τρίτων επιδεικνύουν συναδερφική αλληλεγγύη (esprit de corps).

Εξετάζοντας τη νοοτροπία των παραγόντων του Δημόσιου Τομέα διακρίνουμε διαφορετικότητα στη νοοτροπία, όταν κάποιος ενεργεί ατομικά και όταν ο ίδιος ενεργεί ομαδικά σαν μέλος σχηματισμού δηλαδή υπάρχει ατομικό και συλλογικό υποσυνείδητο. Το φαινόμενο αυτό συναντάμε σε συλλογικές πράξεις δημοσίων οργάνων ή δικαστικές αποφάσεις, όπου πολλές φορές επικρατεί η νοοτροπία της πλειοψηφίας και έτσι δημιουργούνται ομαδική νοοτροπία και δεδικασμένα. Φυσικά πολλές φορές σταδιακά και ανεπαίσθητα επέρχονται αλλαγές νοοτροπίας, αλλά αυτό οφείλεται κυρίως σε εξωγενείς παράγοντες, όπως πολιτικές ή νομοθετικές παρεμβάσεις, εθνικοί κίνδυνοι, καταστροφές κλπ. και ενδεχόμενα αυτό συμβαίνει καθυστερημένα ή σε λάθος κατεύθυνση.

Στο ερώτημα ως προς τι πρέπει να αλλάξει η νοοτροπία και ποια πρέπει να είναι η μόνιμη και όχι περιστασιακή κατάσταση νοοτροπίας των εμπλεκομένων με την εξουσία προσώπων ατομικά ή ομαδικά, η σωστή απάντηση στο ερώτημα βασίζεται στις δύο παραπάνω σταθερές έννοιες :α) την ατομική ευθύνη, β) το δημόσιο συμφέρον σύμφωνα με τις οποίες οι εμπλεκόμενοι πρέπει να ενεργούν κατά περίπτωση και όχι κατά υποκειμενική κρίση, δηλαδή νοοτροπία χωρίς ρυθμιστικούς κανόνες.

Αλλαγή νοοτροπίας πέρα από τα ευχολόγια

Στο ερώτημα με τι τρόπο θα αλλάξει η νοοτροπία με την ελεύθερη βούληση των εμπλεκομένων με την εξουσία προσώπων οι απαντήσεις είναι γενικές και μη εφικτές πχ α) όλοι απαντούν μονολεκτικά δια της παιδείας που θεωρητικά είναι σωστή απάντηση, αλλά για να έχουμε κάποια αποτελέσματα απαιτείται χρονικό διάστημα τουλάχιστον τριών γενεών με σωστούς δασκάλους, σωστά προγράμματα και το κυριότερο πειθαρχία και τάξη, β) με το παράδειγμα, αλλά φοβάμαι δεν υπάρχουν αρκετοί για να δώσουν το σωστό παράδειγμα ή να σχηματίσουν τη κρίσιμη μάζα για την αλλαγή νοοτροπίας, γ) με άμεση αντίδραση του μη εξυπηρετούμενου πολίτη, που συνήθως δεν αντιδρά από το φόβο να μη προκαλέσει τη συναδερφική μήνη και με τη λογική, ας βγάλει άλλος τα κάστανα από τη φωτιά. Συνεπώς, όλες οι πρακτικές είναι άριστες στη θεωρία, αλλά σχεδόν ανέφικτες στην πράξη.

Στο πολλαπλό ερώτημα που θέτει ο τίτλος του άρθρου η απάντηση είναι ότι η αλλαγή νοοτροπίας των εμπλεκόμενων σε διαχείριση εξουσίας ανταποκρίνεται σε κάποιο από αυτά ανάλογα από τη σκοπιά που βλέπει κάποιος το ζήτημα, όπως υπάρχουν και κάποιοι που χρησιμοποιούν τη μη αλλαγή της νοοτροπίας ως άλλοθι για να δικαιολογήσουν την αποτυχία ή την αδράνεια ή τη μη προσπάθειά τους και σε κάθε περίπτωση η αλλαγή νοοτροπίας είναι για μεν τους ρεαλιστές ουτοπία για δε τους αισιόδοξους αυταπάτη.