Τέμπη: Κόλαφος για την κυβέρνηση η αμαρτωλή σύμβαση για το μπάζωμα

Όμως το κείμενο των ελεγκτών επισημαίνει περισσότερα από την ευθύνη ενός προσώπου. Περιγράφει πώς μια ολόκληρη αλυσίδα οργάνων (επιτροπή διαπραγμάτευσης, επιτροπή παραλαβής, τεχνικές υπηρεσίες, εκκαθαριστές, υπόλογος, ακόμη και ο έλεγχος νομιμότητας της Αποκεντρωμένης Διοίκησης) [δυσ]λειτούργησε τυπικά, με υπογραφές και πρωτόκολλα στη σωστή σειρά, και παρήγαγε αποτέλεσμα ακριβώς αντίθετο από αυτό για το οποίο υπάρχει. Ξεχωρίζω κάποια σημαντικά ευρήματα που δεν έχουν συζητηθεί επαρκώς.

1. Η σύμβαση υποσχόταν κάτι ήδη τελειωμένο

Στις 18 Μαΐου 2023 η Περιφέρεια Θεσσαλίας υπέγραψε δημόσια σύμβαση στην οποία αναγράφεται ότι ο ανάδοχος αναλαμβάνει την εκτέλεση του έργου «εντός τριάντα (30) ημερών από την υπογραφή της». Όπως όλοι γνωρίζουμε όμως, οι εργασίες είχαν ολοκληρωθεί στο πεδίο από την 1η έως την 7η Μαρτίου 2023, δέκα εβδομάδες νωρίτερα.

Η σύμβαση, δηλαδή, έδινε προθεσμία ενός μήνα για κάτι που είχε τελειώσει. Δύο ημέρες πριν την υπογραφή είχε εκδοθεί και Εγγυητική Επιστολή Καλής Εκτέλεσης ύψους 5.760 ευρώ: εγγύηση για την καλή εκτέλεση εργασιών που είχαν ήδη εκτελεστεί. Στις 2 Μαΐου είχε σταλεί πρόσκληση υποβολής προσφορών για υπηρεσίες που είχαν παρασχεθεί τον Μάρτιο. Ας δούμε τη σειρά όπως την καταγράφουν οι ελεγκτές:

• 1-7 Μαρτίου 2023: εκτελούνται οι εργασίες.
• 14 και 28 Μαρτίου: ο Περιφερειάρχης διαβιβάζει προσωπικά, με μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, τις αναλυτικές κοστολογήσεις των ιδιωτών προς το Υπουργείο Υποδομών και προς τις υπηρεσίες της Περιφέρειας μαζί με το προτιμολόγιο και το ΑΦΜ της αναδόχου.
• 6 Απριλίου: η ανάδοχος εταιρεία συστήνεται στο ΓΕΜΗ. Μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν υπήρχε.
• 11 Απριλίου: η Οικονομική Επιτροπή, ως 88ο θέμα εκτός ημερήσιας διάταξης, εγκρίνει προσφυγή σε διαπραγμάτευση και συγκροτεί επιτροπή.
• 2 Μαΐου: πρόσκληση υποβολής προσφορών.
• 10 Μαΐου: η Αποκεντρωμένη Διοίκηση κρίνει τη διαδικασία νόμιμη.
• 11 Μαΐου: εγκρίνεται η διάθεση πίστωσης 178.560 ευρώ.
• 16 Μαΐου: εγγυητική καλής εκτέλεσης.
• 18 Μαΐου: υπογράφεται η σύμβαση για εργασίες “που θα εκτελεστούν”.
• Ιούλιος 2023: εκκαθάριση και εξόφληση στο ακέραιο.

Όλα αυτά διαδραματίζονται καθώς η Ελλάδα προσπαθούσε να συνέλθει από το σοκ της σύγκρουσης, της ανεπανάληπτης πυρόσφαιρας και πυρκαγιάς, και το γεγονός ότι ακόμη υπάρχουν αγνοούμενοι επιβάτες. Γιατί έγιναν αυτά;

Γιατί είναι προβληματική η εγκύκλιος

Εργασίες που εκτελούνται χωρίς προηγούμενη έγγραφη σύμβαση δεν είναι, νομικά, συμβατική οφειλή. Μετατρέπονται σε αξίωση αδικαιολόγητου πλουτισμού (Άρειος Πάγος 180/2023), η οποία τακτοποιείται μόνο με απόφαση του Περιφερειακού Συμβουλίου κατόπιν εξονυχιστικού απολογιστικού ελέγχου. Και εδώ ακριβώς είναι το πρόβλημα: H εγκύκλιος του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων απαγορεύει ρητά τη χρηματοδότηση δαπανών που προκύπτουν από αδικαιολόγητο πλουτισμό, ενώ το πληροφοριακό σύστημα e-ΠΔΕ δεν διαθέτει καν κατηγορία εκκαθάρισης εξωσυμβατικής οφειλής. Τα πεδία είναι κλειδωμένα· χωρίς ενεργή νομική δέσμευση, η πληρωμή δεν περνάει.

Αν η Περιφέρεια ακολουθούσε τη νόμιμη οδό, τα 178.560 ευρώ θα βάρυναν τον δικό της τακτικό προϋπολογισμό. Ακολουθώντας την άλλη, τα φόρτωσε στο εθνικό Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων. Το συμπέρασμα των ελεγκτών είναι ότι η σύμβαση συντάχθηκε με περιεχόμενο μη ανταποκρινόμενο στα πραγματικά περιστατικά “περί δήθεν μελλοντικής εκτέλεσης”, με μοναδικό σκοπό να εισαχθεί η δαπάνη στο σύστημα ως “συμβατική και επιλέξιμη”, αλλοιώνοντας έτσι τη δημοσιονομική υπόσταση του έργου.

Δεν πρόκειται, επομένως, για γραφειοκρατική αδεξιότητα ούτε για αναδρομική τακτοποίηση από βιασύνη. Πρόκειται για έγγραφο που βεβαιώνει γεγονότα διαφορετικά από τα πραγματικά, προκειμένου να ξεκλειδώσει χρηματοδότηση που ειδάλλως ήταν απαγορευμένη. Όλα αυτά πέρασαν από ολόκληρη αλυσίδα ελέγχου – τεχνική υπηρεσία, επιτροπή, Οικονομική Επιτροπή, Αποκεντρωμένη, εκκαθαριστές – και κανείς δεν [αντι]στάθηκε σε αυτή τη διαδικασία.

2. Η ίδια απόφαση, δύο τιμές: €105 και €400

Ένα άλλο σημείο πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Με μία πράξη, την υπ’ αρ. 512/2023 απόφαση της Οικονομικής Επιτροπής, εγκρίθηκαν πέντε υπο-έργα συνολικού προϋπολογισμού 647.862,80 ευρώ. Στο Υπο-έργο 4, γερανός 30 τόνων κοστολογήθηκε στα 105 ευρώ την ώρα. Στο Υπο-έργο 5, γερανός 30 τόνων κοστολογήθηκε στα 400 ευρώ την ώρα. Ίδιο συμβάν, ίδιες ημερομηνίες, ίδια υπηρεσία, ίδιος φάκελος. Υπερτιμολόγηση 280,95%.

Οι ελεγκτές το διατυπώνουν ως εξής: η ταυτόχρονη έγκριση δύο σαφώς αποκλινουσών τιμών για ταυτόσημο αντικείμενο αποκλείει αντικειμενικά την επίκληση συγγνωστής πλάνης ή άγνοιας της αγοράς. Δεν μπορείς να αγνοείς την τιμή της αγοράς όταν την ψηφίζεις στην ίδια συνεδρίαση. Το ίδιο ισχύει για τα μέλη της Επιτροπής Διαπραγμάτευσης, που διαπραγματεύονταν παράλληλα και τις δύο προσφορές. Ας σημειωθεί, τέλος, ότι η μέθοδος υπολογισμού της ζημίας επιλέχθηκε συντηρητικά και ευνοεί τον ανάδοχο κατά 19.950 ευρώ. Η πραγματική υπερχρέωση είναι μεγαλύτερη από τα 110.856 ευρώ που αναφέρθηκαν στον Τύπο.

3. Η επιτροπή που “διαπραγματεύτηκε” χωρίς περιθώριο

Τα μέλη της Επιτροπής Διαπραγμάτευσης βεβαίωσαν εγγράφως στους ελεγκτές ότι «ουδόλως ενεπλάκησαν στον καθορισμό του ύψους της αμοιβής», ότι δεν είχαν «ουδεμία δυνατότητα διαπραγμάτευσης των τιμών» και ότι ο ρόλος τους ήταν «αμιγώς διεκπεραιωτικός και απογυμνωμένος από κάθε αρμοδιότητα».

Οι ελεγκτές δέχονται την περιγραφή και τη στρέφουν εναντίον της διαδικασίας: Η διαπραγμάτευση του άρθρου 32 του ν. 4412/2016 ήταν τεχνητή, μια τυπική προσυπογραφή ήδη παγιωμένων διευθετήσεων. Προσθέτουν, μάλιστα, ένα σημείο συνταγματικής υφής: Η διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια της αυτοδιοίκησης καθιστά απαράδεκτη την υποκατάσταση των αποφασιστικών της αρμοδιοτήτων από εξωγενείς υποδείξεις. Η αποδοχή αναδόχου και τιμολογίου που επελέγησαν αλλού δεν συνιστά ελαφρυντικό, αλλά υπαίτια αποποίηση του ελεγκτικού καθήκοντος.

4. Η επιτροπή που “παρέλαβε” χωρίς να δει τίποτα

Ουδέποτε εκδόθηκε απόφαση συγκρότησης Επιτροπής Παραλαβής. Τα ίδια πρόσωπα που είχαν οριστεί για τη διαπραγμάτευση υπέγραψαν και την παραλαβή, κατά παράβαση της αρχής του διαχωρισμού καθηκόντων. Δήλωσαν εγγράφως ότι δεν διενήργησαν φυσική παραλαβή στο πεδίο και υπέγραψαν κείμενα που βεβαίωναν ότι «διαπιστώνουν» την ανταπόκριση στις συμβατικές απαιτήσεις και «προβαίνουν στην οριστική παραλαβή».

Τι πιστοποίησαν; 2.468 ώρες. Από αυτές, 1.680 ώρες εργασίας προσωπικού – δηλαδή έως και 51 εργαζόμενοι σε μία ημέρα – ενώ η σύμβαση προέβλεπε αποκλειστικά μίσθωση τριών γερανοφόρων, με ενιαίο ωριαίο τίμημα που υποτίθεται ότι ενσωμάτωνε κάθε παρελκόμενο κόστος. Είκοσι ώρες αφορούν ημέρες εκτός του συμβατικού χρονοδιαγράμματος. Στον φάκελο δεν υπήρχε ούτε ένα ημερολόγιο εργασιών, ούτε ένα παρουσιολόγιο, ούτε ένα δελτίο κίνησης. Και ένα κοινό ανοικτό φορτηγό Mercedes πιστοποιήθηκε και χρεώθηκε ρητά ως «γερανός».

Η νομική συνέπεια δεν έχει ακουστεί δημοσίως. Κατά πάγια νομολογία (Ολ. Ελ Συν 1781/2018), όποιος υπογράφει πρωτόκολλα παραλαβής χωρίς νόμιμο ορισμό δεν γλιτώνει επειδή δεν ορίστηκε ποτέ: Εξομοιώνεται με δημόσιο υπόλογο και ευθύνεται προσωπικά. Η απουσία της πράξης συγκρότησης, που θα μπορούσε να μοιάζει με άλλοθι, λειτουργεί επιβαρυντικά.

5. “Δεν προβλέπεται από τη νομοθεσία”

Όταν οι ελεγκτές ζήτησαν ονομαστικές καταστάσεις εργαζομένων, ΑΠΔ του e-ΕΦΚΑ, δεδομένα ταχογράφων και άδειες χειριστών, ο φορέας απάντησε εγγράφως ότι αυτά «δεν προβλέπονται από τη νομοθεσία» και «δεν τηρούνται στην υπηρεσία μας». Η απάντηση αυτή καταρρίπτεται από το πόρισμα: H αρμοδιότητα των οργάνων εκκαθάρισης δεν εξαντλείται σε τυπικό έλεγχο των εγγράφων που προσκομίζει ο ανάδοχος. Έχουν υποχρέωση και αυτοτελή εξουσία να αναζητούν κάθε πρόσφορο στοιχείο για να επαληθεύσουν την ειλικρίνεια της δαπάνης. Η παράλειψη χαρακτηρίζεται ως βαρεία αμέλεια.

Εδώ βρίσκεται η κεντρική παθογένεια: Μια διοικητική κουλτούρα που έχει πείσει τον εαυτό της ότι έλεγχος σημαίνει να ελέγχεις αν υπάρχει το χαρτί, όχι αν αληθεύει.

6. Η αλυσίδα πληρωμής

Η εισήγηση εκκαθάρισης μιας δαπάνης σύνθετης ανατέθηκε σε υπάλληλο ορισμένου χρόνου οκτάμηνης διάρκειας, μέσα σε Τμήμα που λειτουργούσε χωρίς θεσμοθετημένο Προϊστάμενο. Ο Διευθυντής και ο Πρόεδρος του Περιφερειακού Ταμείου συνυπέγραψαν την Εντολή Πληρωμής, αναπληρώνοντας de facto τη θέση που έλειπε, και βεβαίωσαν τη νομιμότητα δαπάνης υπέρ φορέα που εκείνη τη στιγμή τελούσε υπό αναστολή καταχωρίσεων στο ΓΕΜΗ. Ο Υπόλογος Διαχειριστής προχώρησε στην τελική εκταμίευση.

Και οι ελεγκτές προσθέτουν τη φράση που θα έπρεπε να τοιχοκολληθεί σε κάθε οικονομική υπηρεσία της χώρας: Η υποστελέχωση δεν αίρει τη δημοσιονομική ευθύνη. Το να τοποθετείς προσωρινό προσωπικό χωρίς θεσμική θωράκιση στη θέση-κλειδί ενός ελέγχου υψηλού κινδύνου δεν είναι ατυχία· είναι οργανωτική πλημμέλεια που βαρύνει τη διοίκηση, όχι τον υπάλληλο.

7. Πώς παρακάμφθηκε ο προληπτικός έλεγχος

Το σύνολο των 647.862,80 ευρώ επιμερίστηκε σε πέντε αυτόνομα υπο-έργα. Η Αποκεντρωμένη Διοίκηση έκρινε την απόφαση νόμιμη στηριζόμενη, όπως καταγράφει ρητά η Έκθεση, μεταξύ άλλων στο ότι το ποσό εκάστου υπο-έργου δεν υπερέβαινε το όριο για υποχρεωτικό προσυμβατικό έλεγχο από το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Η κατάτμηση απέκλεισε τον προληπτικό έλεγχο, και ο έλεγχος νομιμότητας επικαλέστηκε την απουσία του ως λόγο να μην ανησυχήσει. Αυτό δεν είναι αστοχία δικλίδας· είναι δικλίδα εξουδετερωμένη από τον σχεδιασμό. Σημειώνω επίσης ότι ελέγχθηκε ένα μόνο από τα πέντε υπο-έργα. Τα υπόλοιπα 469.302,80 ευρώ δεν έχουν υποβληθεί στην ίδια εξέταση.

8. Τι σημαίνουν αυτά για την αμαρτωλή σύμβαση

Η Έκθεση προσδιορίζει δημοσιονομικό έλλειμμα 178.560 ευρώ και ουσιαστική ζημία από υπερτιμολόγηση 110.856 ευρώ με ΦΠΑ. Τα ποσά όμως δεν είναι το μέτρο της ζημίας. Αυτό που περιγράφεται στο πόρισμα είναι μια διαρκής δυσλειτουργία και δυσνομία: Kανόνες που υπάρχουν, διαδικασίες που τηρούνται κατά τύπο, υπογραφές στη σωστή σειρά, και έκβαση ακριβώς αντίθετη από τον σκοπό του συστήματος.

Ο φάκελος είναι πλήρης, ο έλεγχος δεν έγινε ποτέ. Και επειδή δεν έγινε, δεν μπορεί πλέον να πραγματοποιηθεί σε μια υπόθεση, όπου το αντικείμενο των εργασιών ήταν ο χειρισμός των συντριμμιών ενός δυστυχήματος με πενήντα επτά νεκρούς, υπολείμματα νεκρών που πετάχτηκαν σαν σκουπίδια και καταστροφή τεκμηρίων.

Τι οφείλει να ακολουθήσει

Καταλογισμός από το Ελεγκτικό Συνέδριο, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, στα πρόσωπα που αποφάσισαν, εισηγήθηκαν, παρέλαβαν, εκκαθάρισαν και εκταμίευσαν – όχι αφηρημένα στον φορέα. Πειθαρχική διερεύνηση, ανεξάρτητη από την ποινική. Επέκταση του ελέγχου στα υπόλοιπα τέσσερα υποέργα. Και τρεις δομικές διορθώσεις που δεν κοστίζουν σχεδόν τίποτα: Ρητή απαγόρευση ταύτισης οργάνων διαπραγμάτευσης και παραλαβής· υποχρεωτική ψηφιακή τεκμηρίωση  (π.χ., ταχογράφοι, γεωαναφορά, φωτογραφικό υλικό) για κάθε κατεπείγουσα ανάθεση ανεξαρτήτως ποσού και λειτουργική κατηγορία εξωσυμβατικής τακτοποίησης στο e-ΠΔΕ.

Ας τονίσουμε αυτό το τελευταίο. Όταν το σύστημα δεν προσφέρει νόμιμο τρόπο να πληρωθεί μια πραγματική, κατεπείγουσα ανάγκη, παράγεται κίνητρο για ψευδή τεκμηρίωση. Η δυσνομία δεν είναι πάντοτε προϊόν κακοπιστίας· μπορεί επίσης να είναι προϊόν κακού σχεδιασμού που η κακοπιστία απλώς εκμεταλλεύεται. Η ευνομία είναι υποδομή: Επόπτες, ημερολόγια, ταχογράφοι, ανεξάρτητες παραλαβές και συστήματα που επιτρέπουν στην αλήθεια να καταγραφεί.

Αλλά στην υπόθεση των Τεμπών η αλήθεια δεν βρίσκεται μόνο στα έγγραφα. Βρίσκεται και σε όσους παρευρέθηκαν, συμμετείχαν, υπέγραψαν, εισηγήθηκαν, ενέκριναν, παρέλαβαν ή εκτέλεσαν. Το πόρισμα άνοιξε ένα παράθυρο. Η πλήρης εικόνα θα προκύψει μόνο εάν όσοι γνωρίζουν τι συνέβη μιλήσουν με πληρότητα και ειλικρίνεια. Οι οικογένειες των θυμάτων, επιβάτες, η δικαιοσύνη και η κοινωνία δικαιούνται την πλήρη αλήθεια. Και όσοι την γνωρίζουν έχουν πλέον καθήκον να τη πουν.