Αμφίπολη: Νέα ευρήματα αποκαλύπτουν ιερό γυναικείας λατρείας του 4ου αιώνα π.Χ.

Μιλώντας στο ετήσιο επιστημονικό συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη, ο Δημήτρης Δαμάσκος, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, παρουσίασε τα αποτελέσματα της πιο πρόσφατης ανασκαφικής περιόδου. Όπως εξήγησε, οι εργασίες του 2024 επικεντρώθηκαν στην περιοχή δυτικά της Παλαιοχριστιανικής Βασιλικής ΙΙΙ, όπου οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν τμήμα ενός επιμήκους, ορθογώνιου κτηρίου.

Παρότι έχει διασωθεί μόνο το δυτικό τμήμα του οικοδομήματος —καθώς το υπόλοιπο καταστράφηκε κατά την ανέγερση της βασιλικής αιώνες αργότερα— τα σωζόμενα τείχη χαρακτηρίζονται ως στιβαρά και προσεκτικά κατασκευασμένα. Οι κατώτερες στρώσεις τους αποτελούνται από μεγάλους, καλοδουλεμένους πλίνθους ωμής πλίνθου, στοιχείο που υποδηλώνει ένα αρχικά σημαντικό οικοδόμημα. Με βάση τα αρχαιολογικά δεδομένα, η πρώτη φάση του κτηρίου χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ.

Αντικείμενα που δείχνουν τελετουργική δραστηριότητα

Τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της τελευταίας ανασκαφικής περιόδου περιλαμβάνουν ένα παιδικό δόντι, που ανήκε σε παιδί πρώιμης εφηβικής ηλικίας, ένα μικρό ειδώλιο ταύρου με διάτρηση στο σώμα του, το οποίο διατηρείται ακέραιο, καθώς και μια μικρή πήλινη ανάγλυφη κεφαλή του Ασκληπιού, του αρχαίου ελληνικού θεού της ιατρικής και της θεραπείας.

Ο Δαμάσκος επισήμανε ότι τόσο η ποικιλία όσο και η πυκνότητα των ευρημάτων είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικές. Πήλινα γυναικεία ειδώλια, αναθήματα σε σχήμα μήτρας, όστρακα θαλάσσιων οστρακοειδών και οστά ζώων εντοπίστηκαν όλα μαζί μέσα σε στρώμα πλούσιο σε κάρβουνο. Συνολικά, αυτός ο συνδυασμός στοιχείων υποδηλώνει σαφώς ότι ο χώρος χρησιμοποιούνταν για λατρευτικές πρακτικές και όχι για οικιακή ή βιοτεχνική δραστηριότητα — ερμηνεία που συμφωνεί και με τα δεδομένα προηγούμενων ανασκαφικών περιόδων.

Ενδείξεις ιερού αφιερωμένου σε γυναικεία θεότητα

Σύμφωνα με τον Δαμάσκο, τα δεδομένα της ανασκαφής παραπέμπουν σε λατρευτικό οικοδόμημα που ανακατασκευάστηκε κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. και ήταν πιθανότατα αφιερωμένο σε γυναικεία θεότητα. Το συμπέρασμα αυτό βασίζεται κυρίως στα κινητά ευρήματα, και ιδιαίτερα στη μεγάλη συγκέντρωση γυναικείων ειδωλίων, καθώς και σε άλλα στοιχεία που συνδέονται με τελετουργική συμπεριφορά.
Μεταξύ των ευρημάτων περιλαμβάνεται ένας κορμός αγάλματος που αποδίδεται στην Άρτεμη, αν και η κατάστασή του δεν επιτρέπει ακριβή χρονολόγηση. Ωστόσο, υλικό από επιχώσεις των ετών 2019 και 2022 είχε ήδη υποδείξει ότι ο χώρος συνδεόταν με τη λατρεία της Άρτεμης, θεάς του κυνηγιού, της φύσης και των μεταβάσεων στη ζωή.

Άρτεμις Ταυροπόλος και τελετές μετάβασης

Αρκετά αντικείμενα ενισχύουν τη σύνδεση με την Άρτεμη Ταυροπόλο, μια ιδιαίτερη λατρευτική εκδοχή της θεάς που σχετίζεται με την προστασία των νεαρών κοριτσιών κατά τη μετάβασή τους στην ενηλικίωση. Μια προτομή αλόγου και ένα όστρακο στρειδιού, τα οποία βρέθηκαν στον χώρο, συνδέονται συχνά με αυτή τη μορφή της λατρείας. Επιπλέον, ο μεγάλος αριθμός οστράκων στρειδιών που εντοπίστηκαν δυτικά του οικοδομήματος ενισχύει περαιτέρω αυτή την ερμηνεία.

Για το διεθνές κοινό, αξίζει να σημειωθεί ότι τα στρείδια σε αυτό το πλαίσιο δεν αποτελούν υπολείμματα τροφής με τη σύγχρονη έννοια. Θεωρείται ότι συμβόλιζαν την έναρξη της εμμήνου ρύσεως και τη γονιμότητα και ενδέχεται να αφήνονταν από νεαρά κορίτσια μετά από τελετουργικά γεύματα που σηματοδοτούσαν σημαντικά στάδια της ζωής τους. Το παιδικό δόντι —ένα αντικείμενο που σπάνια εντοπίζεται εκτός ταφικού πλαισίου— ερμηνεύτηκε ως αναθηματική προσφορά προς προστατευτική θεότητα και όχι ως ένδειξη ταφής.

Ο Ασκληπιός στο πλαίσιο της λατρείας της Άρτεμης

Η μικρή πήλινη κεφαλή του Ασκληπιού μπορεί επίσης να ερμηνευθεί στο πλαίσιο της λατρείας της Άρτεμης. Όπως επισήμανε ο Δαμάσκος, η Άρτεμη ήταν αδελφή του Απόλλωνα, ο οποίος στη μυθολογία θεωρείται πατέρας του Ασκληπιού, και οι δύο θεότητες εμφανίζονται συχνά μαζί σε λατρευτικά συμφραζόμενα.

Η σύνδεση αυτή επιβεβαιώνεται και από παλαιότερα ευρήματα στην Αμφίπολη. Σε ανασκαφές μεγάλης αρχαίας οικίας κοντά στην ακρόπολη, είχαν εντοπιστεί μαρμάρινα θραύσματα σωμάτων της Άρτεμης και του Ασκληπιού της Ελληνιστικής περιόδου, τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο. Επιπλέον, ένα πήλινο ειδώλιο του Πάνα που βρέθηκε πέρυσι σε στρώμα με απανθρακωμένους καρπούς, σε συνδυασμό με το εύρημα του Ασκληπιού, ενισχύει περαιτέρω την υπόθεση διαχρονικής λατρείας της θεάς στην περιοχή.

Η Αμφίπολη στο ιστορικό της πλαίσιο

Η Αμφίπολη διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αρχαία ελληνική και αργότερα στη ρωμαϊκή ιστορία, ενώ τα εκτεταμένα κατάλοιπά της παραμένουν ορατά έως σήμερα. Ιδρυμένη ως αθηναϊκή αποικία, η πόλη υπήρξε το πεδίο της περίφημης μάχης μεταξύ Σπαρτιατών και Αθηναίων το 422 π.Χ. Αργότερα αποτέλεσε στρατηγική βάση του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος προετοίμασε εκεί την εκστρατεία του στην Ασία το 335 π.Χ.

Τρεις από τους σημαντικότερους ναυάρχους του Αλεξάνδρου —ο Νέαρχος, ο Ανδροσθένης και ο Λαομέδων— κατάγονταν από την Αμφίπολη. Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, η σύζυγός του Ρωξάνη και ο γιος τους Αλέξανδρος Δ΄ φυλακίστηκαν και δολοφονήθηκαν στην πόλη το 311 π.Χ.

Οι ανασκαφές στην πόλη και τη γύρω περιοχή έχουν φέρει στο φως οχυρώσεις, δημόσια κτήρια και τάφους, πολλά από τα οποία εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης. Κοντινά μνημεία περιλαμβάνουν το Λιοντάρι της Αμφίπολης και τον επιβλητικό Τύμβο Καστά, που ανακαλύφθηκε το 2012.

Γνωστός διεθνώς ως ο Τάφος της Αμφίπολης, παραμένει ο μεγαλύτερος ταφικός τύμβος που έχει εντοπιστεί στην περιοχή και εξακολουθεί να προσελκύει έντονο ενδιαφέρον, καθώς η ταυτότητα του νεκρού δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί.