Guardian: Η Ελλάδα ανακτά τις φωτογραφίες των εκτελέσεων της Πρωτομαγιάς

Στο γραφείο του, γεμάτο βιβλία και ιστορικά τεκμήρια, ο 96χρονος Βαγγέλης Σακκάτος παρατηρούσε τις εικόνες των ανδρών παρατεταγμένων μπροστά από το εκτελεστικό απόσπασμα. Οι φωτογραφίες από τις εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον ακολουθούν από τα παιδικά του χρόνια.

«Η ανδρεία τους ήταν μυθική», λέει, με το βλέμμα του να εστιάζει στις εικόνες που τις τελευταίες ημέρες έχουν κυριαρχήσει στον ελληνικό Τύπο, προκαλώντας συναισθήματα οργής αλλά και δέους. «Τα χρόνια πέρασαν, όμως δεν τα ξεχνώ». Για πρώτη φορά, η ελληνική κοινωνία βλέπει οπτική τεκμηρίωση μιας από τις πιο εμβληματικές και τραγικές στιγμές της ναζιστικής κατοχής: τις εκτελέσεις 200 κομμουνιστών στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, λίγα μόλις μέτρα από τη σημερινή κατοικημένη περιοχή. Οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα.

Οι εικόνες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς τον χώρο της εκτέλεσης με το κεφάλι ψηλά, να κοιτούν τον φακό – φαινομενικά ατρόμητοι. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, ορισμένοι τραγουδούσαν παρτιζάνικα τραγούδια ως ύστατη πράξη αντίστασης.
Μέχρι πρόσφατα δεν ήταν γνωστό αν τέτοιες φωτογραφίες υπήρχαν. Η αποκάλυψή τους έγινε όταν αναρτήθηκαν προς πώληση στο eBay από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κράεν, ο οποίος ειδικεύεται σε αντικείμενα του Τρίτου Ράιχ. Η δημόσια κατακραυγή οδήγησε το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού να υπογράψει προκαταρκτική συμφωνία για την αγορά της συλλογής, με τον συλλέκτη να αποσύρει τα έργα από τη δημοπρασία.

Οι περίπου 262 φωτογραφίες, ορισμένες εκ των οποίων φέρουν χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής – πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, πιθανότατα μέλος μονάδας που είχε αποσταλεί από το υπουργείο Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς για να καταγράψει την καθημερινότητα στα κατεχόμενα εδάφη.

Το υπουργείο Πολιτισμού χαρακτήρισε τη συλλογή «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», σημειώνοντας ότι οι εικόνες επιτρέπουν την προσέγγιση της κατεχόμενης Ελλάδας όχι μόνο μέσα από τα θύματα αλλά και μέσα από τον φακό του κατακτητή.

Στην Καισαριανή, το μνημείο των 200 εκτελεσμένων έχει γεμίσει με κόκκινα γαρίφαλα, καθώς πολίτες και συγγενείς αναζητούν ονόματα και πρόσωπα μέσα στις φωτογραφίες. Λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίησή τους, η μαρμάρινη πλάκα που τιμά τους εκτελεσθέντες βανδαλίστηκε από ακροδεξιούς – ένα γεγονός που ανέδειξε εκ νέου τις βαθιές πολιτικές αντιπαραθέσεις γύρω από τη μνήμη του Εμφυλίου και της Κατοχής.

Ιστορικοί επισημαίνουν ότι η έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο εκείνη καθιστά τη συλλογή ιδιαίτερα πολύτιμη για την έρευνα. Σύμφωνα με τον καθηγητή Κωστή Καρποζήλο, οι φωτογραφίες δεν προσφέρουν μόνο τεκμηρίωση για τα εγκλήματα των ναζί, αλλά ανοίγουν εκ νέου τη συζήτηση για την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, η οποία επί δεκαετίες επηρεάστηκε από τις διαιρέσεις του Εμφυλίου Πολέμου.

Για δεκαετίες, το ΚΚΕ ήταν εκτός νόμου και η δημόσια αναφορά σε γεγονότα όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς δεν ήταν ελεύθερη. Η πρόσβαση σε τόπους μνήμης, όπως το σκοπευτήριο της Καισαριανής, ήταν περιορισμένη έως την πτώση της δικτατορίας το 1974, όταν σταδιακά άρχισε η επίσημη αναγνώριση της αντιστασιακής δράσης της Αριστεράς.

Η συγκίνηση που προκάλεσαν οι εικόνες αποτυπώνεται και στις δηλώσεις εκπροσώπων του Κομμουνιστικού Κόμματος, οι οποίοι αναφέρουν ότι έχουν δεχθεί δεκάδες αιτήματα από απογόνους των εκτελεσμένων για την επιστροφή και δημόσια έκθεση των φωτογραφιών στην Ελλάδα.

Πηγή: Guardian