Τουρκία: Συνελήφθη ο κωμικός Ντενίζ Γκιοκτάς για σάτιρα κατά του Ερντογάν

Πριν από έναν μήνα, ο Ντενίζ Γκιοκτάς εμφανιζόταν με τη stand-up παράστασή του στο Υπαίθριο Θέατρο Χαρμπιγιέ της Κωνσταντινούπολης. Σήμερα το πρωί οδηγήθηκε ενώπιον εισαγγελέα στην Κωνσταντινούπολη, αφού συνελήφθη κατά την επιστροφή του στην Τουρκία έπειτα από σύντομες διακοπές στο εξωτερικό. Μετά την κατάθεσή του, προφυλακίστηκε εν αναμονή της δίκης του με τις κατηγορίες της «προσβολής των θρησκευτικών αξιών» και της «εξύβρισης του Προέδρου», αδικήματα που προβλέπονται από την τουρκική νομοθεσία.

Ο 32χρονος κωμικός από προάστιο της Άγκυρας είναι ο τελευταίος καλλιτέχνης που βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα ολοένα πιο ασφυκτικό κλίμα πίεσης απέναντι σε επικριτικές, περιθωριοποιημένες και αντιπολιτευόμενες φωνές, ανάμεσα στις οποίες συγκαταλέγονται καλλιτέχνες, μουσικοί και δημοσιογράφοι.

Η συνδιευθύντρια της Ένωσης Μελετών Μέσων Ενημέρωσης και Δικαίου (MLSA), Εβίν Μπαρίς Αλτιντάς, δήλωσε:

«Δεν υπάρχει τίποτα σε αυτή την παράσταση που να συνιστά έγκλημα. Πρόκειται για σάτιρα, η οποία προστατεύεται τόσο από το Σύνταγμα της Τουρκίας όσο και από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η σύλληψη ενός κωμικού στα σύνορα, η μεταφορά του με χειροπέδες δεμένες πίσω από την πλάτη και η προφυλάκισή του για το περιεχόμενο μιας κωμικής παράστασης είναι εντελώς δυσανάλογη και αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου στην Τουρκία.»

Ο κωμικός μιας νέας γενιάς

Ο Γκιοκτάς έγινε γνωστός μέσα από ένα podcast που ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19. Όπως έγραψε η δημοσιογράφος Πελίν Ουνκέρ για τη DW Türkçe, πρόκειται για έναν κωμικό «που εκφράζει τη διάθεση μιας ολόκληρης γενιάς».

Η παράσταση που παρουσίασε στο Χαρμπιγιέ, με τίτλο «Ölü Deniz» (Νεκρή Θάλασσα), είναι η δεύτερη ολοκληρωμένη stand-up δουλειά του. Από τη στιγμή που ανέβηκε στο YouTube, πριν από λιγότερο από δύο εβδομάδες, έχει ξεπεράσει τις 9,5 εκατομμύρια προβολές!

Η σεναριογράφος Ζεχρά Τσελένκ έγραψε για τον Γκιοκτάς:

«Ο κόσμος τον αγαπά όχι μόνο επειδή λέει όσα οι ίδιοι δεν μπορούν να πουν, αλλά και επειδή βλέπουν για πρώτη φορά τη δική τους ζωή να παρουσιάζεται με τόσο αυθεντικό, ανεπιτήδευτο και έξυπνο τρόπο.»
Η παράσταση περιλαμβάνει αστεία για οικογενειακές σχέσεις, την ανδρική ταυτότητα, την ποπ κουλτούρα, την πολιτική, τις θρησκευτικές αντιπαραθέσεις και την επικαιρότητα.

Ένα από τα αστεία αναφερόταν σε περιστατικό του 1998, όταν ο μεγαλύτερος γιος του Προέδρου Ερντογάν, τότε δήμαρχου της Κωνσταντινούπολης, είχε κατηγορηθεί ότι προκάλεσε θανατηφόρο τροχαίο και εγκατέλειψε το σημείο.
Σύμφωνα με την MLSA, οι εισαγγελείς τον ανέκριναν επίσης για αστεία σχετικά με τη νηστεία του Ραμαζανιού, τα burkini και ένα αστείο που παρουσίαζε τον Ερντογάν να «αγκαλιάζει τον εσωτερικό του δικτάτορα μέσω ψυχοθεραπείας».

Η κωμωδία ως χώρος ελευθερίας αλλά και κινδύνου

Τα τελευταία χρόνια οι παραστάσεις stand-up και οι λέσχες κωμωδίας έχουν γνωρίσει μεγάλη άνθηση στην Τουρκία, αποτελώντας έναν εναλλακτικό χώρο ελεύθερης έκφρασης. Ωστόσο, δεν πρόκειται για έναν χώρο χωρίς κινδύνους.
Η Οζλέμ Αλτουνόκ από την πλατφόρμα Susma (Μίλα), η οποία καταγράφει περιστατικά λογοκρισίας και αυτολογοκρισίας στις τέχνες, δήλωσε:

«Το χιούμορ ήταν πάντοτε ένας τομέας που τιμωρούνταν στην Τουρκία. Τα τελευταία χρόνια, όμως, θεωρείται ακόμη πιο επικίνδυνο, όσο αυξάνεται η πίεση της κυβέρνησης.»

Η ίδια η πλατφόρμα Susma είδε τον λογαριασμό της στο Χ να αποκλείεται στην Τουρκία τον περασμένο μήνα.

Η Τουρκία διαθέτει μακρά παράδοση στη σατιρική δημοσιογραφία και το πολιτικό χιούμορ, αλλά και εξίσου μακρά ιστορία διώξεων εναντίον τους.

Σκιτσογράφοι όπως ο Μουσά Καρτ έχουν φυλακιστεί, ενώ το σατιρικό περιοδικό LeMan δέχθηκε επίθεση από όχλο, με συλλήψεις εργαζομένων και αποκλεισμό της έντυπης διανομής και των λογαριασμών του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Μόλις τον περασμένο Απρίλιο, η κωμικός Τουμπά Ουλού συνελήφθη και ερευνήθηκε για αστείο σχετικά με τον Οθωμανό σουλτάνο Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή.

Ταμπού και στοχοποίηση μέσω διαδικτύου

Σύμφωνα με την Αλτουνόκ:

«Το χιούμορ θεωρείται απειλή επειδή γίνεται εύκολα κατανοητό, είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό και διαδίδεται πολύ γρήγορα μέσω των κοινωνικών δικτύων.»

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως σημείωσε, χρησιμοποιούνται συχνά και για την οργάνωση εκστρατειών στοχοποίησης.

«Βλέπουμε συνεχώς τον ίδιο κύκλο: αόριστες και αυθαίρετες κατηγορίες, έρευνες, συλλήψεις και δίκες, έπειτα από στοχοποίηση και καταγγελίες από μέσα ενημέρωσης, συλλόγους, άτομα ή διαδικτυακούς λογαριασμούς που πρόσκεινται στην κυβέρνηση.»

Μετά την ανάρτηση της παράστασης στο YouTube, ο Γκιοκτάς δέχθηκε έντονη διαδικτυακή κριτική από νυν και πρώην στελέχη του κυβερνώντος κόμματος και των συμμάχων του.

Σύμφωνα με τουρκικά μέσα ενημέρωσης, κατατέθηκαν επίσης 185 καταγγελίες εναντίον του μέσω της ηλεκτρονικής πλατφόρμας ÇİMER, του κυβερνητικού συστήματος υποβολής αιτημάτων και καταγγελιών, το οποίο επικριτές θεωρούν ότι ενισχύει μια «κουλτούρα καταδοτισμού» και ένα εκτεταμένο δίκτυο καθημερινής επιτήρησης.

Η Αλτουνόκ εκτιμά ότι, πέρα από το γεγονός ότι άγγιξε «απαγορευμένα» θέματα, η παράσταση του Γκιοκτάς αποτέλεσε:

«Ένα χαστούκι απέναντι στην πόλωση και τη μηδενική ανοχή στην κριτική που επιχειρεί να επιβάλει η κυβέρνηση. Η παράστασή του και η στάση που κράτησε στη συνέχεια στέλνουν ένα σημαντικό μήνυμα στον χώρο του πολιτισμού και της τέχνης, ο οποίος σήμερα υποκύπτει στην αυτολογοκρισία: ότι δεν μπορεί να υπάρξει πρόοδος χωρίς σάτιρα, δημιουργικότητα, κριτική σκέψη και ελεύθερη έκφραση.»

Το καφέ-κινηματοθέατρο Kulis, στην περιοχή Καντικιόι (Χαλκηδόνα) της Κωνσταντινούπολης, θα προβάλλει δωρεάν αυτό το Σαββατοκύριακο 6 προβολές της παράστασης «Ölü Deniz», με κρατήσεις μέσω των λογαριασμών του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.