Αυτοδιοίκηση-αποκέντρωση ή ερήμωση;

Η αποκέντρωση και η αυτοδιοίκηση δεν είναι τεχνικά εργαλεία. Είναι δομικά στοιχεία του σύγχρονου κράτους. Το σύγχρονο κράτος είναι πολύ μικρό για τις μεγάλες υπερεθνικές προκλήσεις, αλλά ταυτόχρονα υπερβολικά μεγάλο και δυσκίνητο για τις τοπικές και περιφερειακές ανάγκες. Γι’ αυτό απαιτείται έντονα αποκεντρωμένος χαρακτήρας, ισχυροί αυτοδιοικητικοί θεσμοί και ουσιαστική παρέμβαση σε κάθε δημοτική ενότητα, όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα. Το ευρωπαϊκό κεκτημένο μπορεί να λειτουργήσει ως βάση. Όμως δεν αρκεί πια. Το καμπανάκι έχει ήδη χτυπήσει.

Υπάρχει και ένας βαθύτερος λόγος για την ενίσχυση της αυτοδιοίκησης: η συνέχεια των τοπικών παραδόσεων, η αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων κάθε περιοχής. Η αποκέντρωση είναι όχημα ασφάλειας για το πέρασμα στη νέα εποχή και προϋπόθεση βιώσιμης ανάπτυξης. Γι’ αυτό, σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες το κράτος δίνει λόγο και ρόλο πρωταγωνιστικό στις τοπικές κοινωνίες, χωρίς “κονέ” και πελατειακές διαμεσολαβήσεις.

Στην Ελλάδα συμβαίνει το αντίθετο. Η κυβέρνηση της ΝΔ, με άλλοθι τις αλλεπάλληλες κρίσεις –που οι πολιτικές της οξύνουν– υψώνει τείχη συγκεντρωτισμού και ελέγχει ασφυκτικά πόρους και αρμοδιότητες. Σήμερα δήμοι και περιφέρειες αναζητούν “άκρες” σε υπουργικά γραφεία, ακόμη και για πλατείες, πάρκα, δρόμους και πεζοδρόμια. Το αποτέλεσμα; Τα έργα δεν υλοποιούνται με βάση κοινωνικές ανάγκες ή παραγωγικές προτεραιότητες, αλλά με βάση διευκολύνσεις σε συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα.

Η ιστορική παρακαταθήκη που αγνοείται

Ο προσανατολισμός της αυτοδιοίκησης δεν είναι “εισαγόμενος”. Υπάρχει στον πυρήνα της νεότερης ελληνικής πολιτικής σκέψης. Ήδη από το 1797, ο Ρήγας Φεραίος στη Χάρτα του μιλά για λαϊκή συμμετοχή, για τοπικές συναθροίσεις, για διοίκηση κοντά στον πολίτη. Η σημερινή πραγματικότητα απέχει δραματικά από αυτό το όραμα. Το θεσμικό πλαίσιο χωρίς κομματικούς αποκλεισμούς που ως πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εσωτερικών διαμορφώσαμε για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’80 με νομοθετικό πλαίσιο για να διασφαλίζονται:

• σταθεροί πόροι και προγράμματα
• Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι (ΚΑΠ)
• αντικειμενική και κοινωνικά ευαίσθητη κατανομή
• συμβούλια περιοχής και δύναμη στα δημοτικά διαμερίσματα

Όλα αυτά έχουν στην πράξη ακυρωθεί. Σήμερα ακόμη και οι ΚΑΠ αποδίδονται μειωμένοι, ενώ η Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται σε θεσμικό και οικονομικό κατήφορο. Η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα όπου όλοι οι σχετικοί δείκτες της τοπικής αυτοδιοίκησης ως ποσοστό ΑΕΠ ή κρατικών δαπανών υποχωρούν διαρκώς. Απαιτείται σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων, θεσμικά κατοχυρωμένοι πόροι και άρση των ενδοπεριφερειακών ανισοτήτων. Η αλλαγή του κοινωνικού και παραγωγικού μοντέλου της χώρας δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς χωρική δικαιοσύνη. Κάθε δημοτικό διαμέρισμα πρέπει να έχει λειτουργική επάρκεια και δυνατότητα άμεσης παρέμβασης στην καθημερινότητα.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι το σύγχρονο κράτος οικοδομείται πάνω σε τρεις άξονες:

α) Αρμοδιότητες: Οι αρμοδιότητες πρέπει να ασκούνται στο πλησιέστερο επίπεδο στον πολίτη. Στην Ελλάδα τα τοπικά συμβούλια έχουν εγκαταλειφθεί και οι παλιές κοινότητες δεν μπορούν ούτε μια λάμπα να αλλάξουν. Η αρχή της εγγύτητας και της επικουρικότητας παραβιάζεται συστηματικά, με εθνικούς κινδύνους για την περιφέρεια.

β) Δομές – Θεσμοί

Απαιτείται:

• νέος Κώδικας Δήμων και Κοινοτήτων
• ειδικές πρόνοιες για νησιωτικές και ορεινές περιοχές
• σύγχρονη μητροπολιτική διακυβέρνηση.

γ) Πόροι: Χωρίς πόρους, κάθε συζήτηση είναι κενή.

Είναι αναγκαία η μεταβίβαση αρμοδιοτήτων με αντίστοιχους πόρους, η σύγκλιση υπέρ των ασθενέστερων ΟΤΑ και η δυνατότητα άντλησης τοπικών εσόδων. Η τελευταία απογραφή αποκάλυψε τον μισό πληθυσμό συγκεντρωμένο σε δύο αστικά κέντρα. Αυτό είναι πολιτικό αποτέλεσμα, όχι φυσικό φαινόμενο.

Η πολιτική αλλαγή αποτελεί το ουσιαστικό διακύβευμα στην αυτοδιοίκηση. Για να μη γίνεται ο “Καλλικράτης” ταφόπλακα συγκεντρωτισμού της περιφερειακής εγκατάλειψης. Χρειάζεται αλλαγή του κοινωνικού και παραγωγικού μοντέλου με  περιφερειακή ανάπτυξη είναι το κεντρικό πολιτικό ζήτημα της χώρας. Στις επερχόμενες εκλογές η σύγκρουση δεν μπορεί να περιοριστεί σε δήθεν καλύτερη διαχείριση του συγκεντρωτικού κράτους της ΝΔ.

Υπάρχει ανάγκη για έναν εναλλακτικό δρόμο, ένα σύγχρονο κράτος με αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση, πολιτικές που ενισχύουν την παραγωγική βάση και τη συνοχή. Αυτό προϋποθέτει σύγχρονη προοδευτική πλειοψηφία, με πρόγραμμα διακυβέρνησης που υπερβαίνει τις περιχαρακώσεις ρόλων γραφειοκρατικών ομάδων.