Ανδρέας Παπανδρέου – Η ψυχρή αλήθεια πίσω από τον μύθο

Και οι δύο προσεγγίσεις περιέχουν στοιχεία αλήθειας. Καμία όμως δεν αρκεί για να ερμηνεύσει το πραγματικό ιστορικό του αποτύπωμα. Η πρώτη παρανόηση αφορά την αντίληψη ότι ο Ανδρέας υπήρξε ο μεγάλος ανατροπέας της μεταπολιτευτικής πορείας της χώρας. Στην πραγματικότητα συνέβη το αντίθετο. Παρά τη ρητορική περί εθνικής ανεξαρτησίας, η Ελλάδα παρέμεινε στο ΝΑΤΟ, παρέμεινε στην ΕΟΚ και συνέχισε να κινείται εντός του ίδιου δυτικού γεωπολιτικού πλαισίου που είχε διαμορφωθεί μετά το 1974.

Η ιστορική συνέχεια μεταξύ του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ανδρέα Παπανδρέου είναι πολύ μεγαλύτερη από όσο συνήθως παραδέχονται οι οπαδοί και των δύο παρατάξεων. Ο Καραμανλής έθεσε τα θεμέλια της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Ο Ανδρέας ανέλαβε να επεκτείνει, να εδραιώσει και να κοινωνικοποιήσει αυτό το οικοδόμημα.

Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο που συχνά αποσιωπάται. Διότι αν κάποιος θεωρεί ότι η μεταπολιτευτική πορεία της χώρας οδήγησε τελικά στην κρίση του 2010, τότε είναι ιστορικά αντιφατικό να αποδίδει όλες τις ευθύνες στον Ανδρέα και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει τον Καραμανλή ως άμοιρο ευθυνών εθνάρχη. Οι δύο ηγέτες υπήρξαν διαδοχικοί αρχιτέκτονες διαφορετικών φάσεων του ίδιου συστήματος.

Παπανδρέου και “Αλλαγή”

Η δεύτερη μεγάλη παρανόηση αφορά την περίφημη “Αλλαγή”. Πράγματι, ο Ανδρέας άλλαξε την Ελλάδα. Όχι όμως με τον τρόπο που συνήθως περιγράφεται. Δεν μετέβαλε τη θέση της χώρας στον κόσμο, ούτε δημιούργησε ένα νέο εθνικό αναπτυξιακό πρότυπο. Αυτό που άλλαξε ήταν η εσωτερική κατανομή της πολιτικής ισχύος.

Οι κοινωνικές ομάδες που είχαν βρεθεί στο περιθώριο μετά τον Εμφύλιο ενσωματώθηκαν πλέον στο κράτος. Νέα στελέχη, νέες ελίτ και νέα κοινωνικά στρώματα απέκτησαν πρόσβαση στην εξουσία. Υπό αυτή την έννοια ο Ανδρέας ολοκλήρωσε πολιτικά τη Μεταπολίτευση. Ωστόσο η ενσωμάτωση αυτή δεν συνοδεύτηκε από μια αντίστοιχη παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας. Και εδώ βρίσκεται ίσως το κεντρικό ιστορικό ζήτημα.

Η δεκαετία του 1980 υπήρξε μία περίοδος κατά την οποία η Ελλάδα απέκτησε πρόσβαση σε πρωτοφανείς για τα ιστορικά της δεδομένα χρηματοδοτικούς πόρους. Δημόσιος δανεισμός, κοινοτικά κονδύλια και εξωτερικές χρηματοδοτήσεις δημιούργησαν δυνατότητες που προηγούμενες γενιές Ελλήνων δεν είχαν ποτέ στη διάθεσή τους.

Βεβαίως, η Ελλάδα δεν βρέθηκε για πρώτη φορά μπροστά σε μεγάλες εξωτερικές χρηματοδοτήσεις. Τις δεκαετίες που ακολούθησαν τον Εμφύλιο, οι κυβερνήσεις της περιόδου αξιοποίησαν σημαντικούς πόρους του Σχεδίου Μάρσαλ και άλλες μορφές δυτικής οικονομικής στήριξης. Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι πόροι εκείνοι κατευθύνθηκαν σε μεγαλύτερο βαθμό προς έργα υποδομής, παραγωγικές επενδύσεις και την ανασυγκρότηση της οικονομίας. Η σύγκριση, ωστόσο, πρέπει να γίνεται με προσοχή, καθώς επρόκειτο για μια εντελώς διαφορετική εποχή, με διαφορετικές κοινωνικές ανάγκες, διαφορετικό διεθνές οικονομικό περιβάλλον και διαφορετικό επίπεδο αναπτύξεως της χώρας.

Ο δανεισμός

Το ερώτημα δεν είναι αν υπήρξε δανεισμός επί Ανδρέα. Το ερώτημα είναι πώς χρησιμοποιήθηκε. Διότι ο δανεισμός δεν αποτελεί από μόνος του πρόβλημα. Κράτη που σήμερα θεωρούνται οικονομικά πρότυπα χρησιμοποίησαν εξωτερικούς πόρους για να χρηματοδοτήσουν τη βιομηχανία τους, την τεχνολογία τους, τις εξαγωγές τους και την παραγωγική τους βάση. Η Ελλάδα ακολούθησε διαφορετικό δρόμο.

Μεγάλο μέρος των πόρων κατευθύνθηκε στην κατανάλωση, στη διεύρυνση του δημόσιου τομέα, στις παροχές και στη δημιουργία ενός συστήματος πολιτικής και κοινωνικής αναδιανομής. Αντί να οικοδομηθεί μια οικονομία που θα παρήγαγε περισσότερο πλούτο, οικοδομήθηκε ένα σύστημα που μοίραζε ολοένα και περισσότερο πλούτο τον οποίο συχνά δεν παρήγαγε. Κάπως έτσι γεννήθηκε η μεγάλη μεταπολιτευτική ψευδαίσθηση.

Η αντίληψη ότι η ευημερία μπορεί να προηγείται της παραγωγής. Ότι το κράτος μπορεί διαρκώς να προσλαμβάνει, να δαπανά και να επεκτείνεται χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικής ισχύος της χώρας. Ότι τα ελλείμματα και ο δανεισμός δεν αποτελούν πραγματικό πρόβλημα.

Η νοοτροπία αυτή ασφαλώς δεν δημιουργήθηκε αποκλειστικά από τον Ανδρέα. Οι ρίζες της βρίσκονται βαθύτερα στην ελληνική πολιτική παράδοση. Όμως επί των κυβερνήσεών του απέκτησε μαζικό χαρακτήρα και μετατράπηκε σε κυρίαρχη πολιτική κουλτούρα. Το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι κανείς δεν την αμφισβήτησε ουσιαστικά μετά.

Οι κυβερνήσεις που ακολούθησαν δεν ανέτρεψαν το μοντέλο. Το διατήρησαν. Το τροποποίησαν. Το διαχειρίστηκαν. Σε πολλές περιπτώσεις το επέκτειναν. Η λογική του δανεισμού, της κατανάλωσης και της εξάρτησης από εξωτερικούς πόρους συνέχισε να κυριαρχεί μέχρι την έκρηξη της κρίσης.

Το τέλος ενός μοντέλου

Η μοναδική σοβαρή απόπειρα αμφισβήτησης του μεταπολιτευτικού μοντέλου πριν από την κρίση του 2010 υπήρξε η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη την περίοδο 1990-1993. Η προσπάθεια περιορισμού του κράτους, δημοσιονομικής προσαρμογής και μεταρρυθμίσεων συνάντησε έντονες κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις. Ανεξαρτήτως της αξιολογήσεως που αποδίδει κανείς στις επιλογές εκείνης της περιόδου, το γεγονός ότι η κυβέρνηση είχε βραχύ βίο και ηττήθηκε πολιτικά δείχνει ότι η ελληνική κοινωνία δεν ήταν διατεθειμένη να εγκαταλείψει το κυρίαρχο μεταπολιτευτικό υπόδειγμα.

Η πλειοψηφία των πολιτών εξακολουθούσε να θεωρεί το κράτος βασικό εγγυητή της ευημερίας και της κοινωνικής προστασίας. Γι’ αυτό και η χρεοκοπία του 2010 δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως η αποτυχία ενός προσώπου ή ενός κόμματος. Το 2010 κατέρρευσε ένα ολόκληρο ιστορικό μοντέλο.

Κατέρρευσε η πεποίθηση ότι η Ελλάδα μπορούσε να αυξάνει συνεχώς το βιοτικό της επίπεδο χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικής της ισχύος. Κατέρρευσε η αντίληψη ότι η ευημερία μπορούσε να χρηματοδοτείται επ’ αόριστον από δανεικά και εξωτερικές εισροές. Κατέρρευσε τελικά το μεταπολιτευτικό υπόδειγμα που είχε αρχίσει να οικοδομείται μετά το 1974 και είχε εδραιωθεί πλήρως κατά την εποχή του Ανδρέα Παπανδρέου.

Αυτός είναι ίσως ο λόγος που η συζήτηση γύρω από τον Ανδρέα παραμένει τόσο φορτισμένη. Διότι η αποτίμηση του ιστορικού του ρόλου δεν αφορά μόνο τον ίδιο. Αφορά συνολικά την αποτίμηση της Μεταπολίτευσης. Η ψυχρή ιστορική αλήθεια είναι ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν υπήρξε ούτε ο σωτήρας της Ελλάδας ούτε ο μοναδικός υπεύθυνος της κρίσης. Υπήρξε ο σημαντικότερος πολιτικός εκφραστής του μεταπολιτευτικού μοντέλου, ο άνθρωπος που του έδωσε κοινωνικό βάθος, πολιτική νομιμοποίηση και ιστορική διάρκεια.

Και όταν το μοντέλο αυτό κατέρρευσε το 2010, κατέρρευσε μαζί του και ένα μεγάλο μέρος του πολιτικού μύθου που είχε οικοδομηθεί γύρω από την εποχή του.