Από τον γαλλογερμανικό στον ιταλογερμανικό άξονα;

Οι δηλώσεις του Γερμανού καγκελαρίου, Φρίντριχ Μερτς, και της Ιταλίδας πρωθυπουργού, Τζόρτζια Μελόνι, μετά το πέρας των συνομιλιών, ήταν αποκαλυπτικές. Η ανάγκη για ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας, για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ και για στενότερο οικονομικό συντονισμό, βρέθηκε στο επίκεντρο. Όχι ως γενικόλογη ευρωπαϊκή ρητορική, αλλά ως κοινή πολιτική γραμμή δύο κρατών, που μέχρι πρόσφατα κινούνταν σε διαφορετικές ταχύτητες και με διαφορετικές προτεραιότητες.

Η εμφάνιση Τραμπ στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός λειτούργησε ως καταλύτης. Οι αιχμές του πρώην –και εκ νέου επίδοξου– προέδρου των ΗΠΑ για το ΝΑΤΟ, η εμμονή του σε μια καθαρά συναλλακτική αντίληψη των διεθνών σχέσεων και οι προειδοποιήσεις για περιορισμό της αμερικανικής στήριξης προς την Ουκρανία αναζωπύρωσαν τους ευρωπαϊκούς φόβους. Η Ουάσινγκτον δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη, ούτε στρατιωτικά ούτε πολιτικά.

Παράλληλα, οι εξελίξεις στη Γροιλανδία (με το αυξανόμενο ενδιαφέρον μεγάλων δυνάμεων για την Αρκτική, τις σπάνιες γαίες και τους νέους θαλάσσιους διαδρόμους) υπενθυμίζουν ότι η γεωπολιτική σκακιέρα μετατοπίζεται προς τον Βορρά. Για τη Γερμανία, οικονομικό γίγαντα, αλλά στρατηγικά διστακτική, και για την Ιταλία, χώρα-κλειδί στη Μεσόγειο και πύλη προς την Αφρική, η ανάγκη για κοινή ευρωπαϊκή στάση μοιάζει πλέον επιτακτική.

Από την αμηχανία στη σύγκλιση

Οι γερμανοϊταλικές σχέσεις δεν υπήρξαν πάντοτε αρμονικές. Η περίοδος των κυβερνήσεων Σολτς και Ντράγκι χαρακτηρίστηκε από τεχνοκρατική συνεργασία, αλλά και από αμοιβαίες επιφυλάξεις, ιδίως σε ζητήματα δημοσιονομικής πειθαρχίας και μεταρρύθμισης των ευρωπαϊκών κανόνων. Με την άνοδο της Μελόνι, πολλοί στο Βερολίνο φοβήθηκαν μια στροφή της Ιταλίας προς τον ευρωσκεπτικισμό.

Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη. Η Μελόνι, παρά τη δεξιά και εθνικιστική της καταγωγή, επέλεξε μια σαφώς πραγματιστική γραμμή στο ευρωπαϊκό επίπεδο. Στήριξε την Ουκρανία, κράτησε αποστάσεις από τον Βίκτορ Όρμπαν και επιδίωξε να παρουσιαστεί ως αξιόπιστη συνομιλήτρια των Βρυξελλών. Από την άλλη, ο Μερτς, εκπρόσωπος της συντηρητικής πτέρυγας της γερμανικής πολιτικής, δείχνει να υπερασπίζεται με ζήλο την ιδέα μιας “ισχυρής Ευρώπης”, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες και χαλάρωση παλαιών ταμπού.

Στον τομέα της άμυνας, η σύγκλιση είναι εμφανής. Και οι δύο χώρες υποστηρίζουν την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, την κοινή προμήθεια εξοπλισμών και τη σταδιακή μείωση της εξάρτησης από τις ΗΠΑ. Χωρίς να αμφισβητούν ανοιχτά το ΝΑΤΟ, Βερολίνο και Ρώμη μιλούν πλέον για μια “ευρωπαϊκή πυξίδα ασφάλειας” με πραγματικό περιεχόμενο.

Στο οικονομικό πεδίο, η συζήτηση αφορά την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ απέναντι σε ΗΠΑ και Κίνα, την πράσινη μετάβαση και την αναθεώρηση των δημοσιονομικών κανόνων. Η Ιταλία ζητά μεγαλύτερη ευελιξία, η Γερμανία επιμένει στη δημοσιονομική σταθερότητα – όμως η απόσταση μεταξύ τους φαίνεται μικρότερη από ό,τι στο παρελθόν. Η κοινή αγωνία για τη βιομηχανική αποδυνάμωση της Ευρώπης λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία.

Και η Γαλλία;

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, αφορά το Παρίσι. Ο παραδοσιακός γαλλογερμανικός άξονας, θεμέλιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, δείχνει να περνά φάση κόπωσης. Οι διαφωνίες Μακρόν-Βερολίνου για την ενέργεια, την άμυνα και τη βιομηχανική πολιτική είναι γνωστές, ενώ η εσωτερική πολιτική αστάθεια στη Γαλλία περιορίζει την ευρωπαϊκή της ακτινοβολία. Μπορεί, λοιπόν, ο ιταλογερμανικός άξονας να υποκαταστήσει τον γαλλογερμανικό;

Πιθανότερο είναι να λειτουργήσει συμπληρωματικά. Η Ιταλία δεν διαθέτει –ακόμη– το πολιτικό και στρατηγικό βάρος της Γαλλίας, όμως μπορεί να προσφέρει στη Γερμανία κάτι εξίσου σημαντικό: έναν εταίρο με διαφορετική γεωγραφική οπτική, ισχυρή παρουσία στη Μεσόγειο και ικανότητα διαλόγου με τον ευρωπαϊκό Νότο. Οι διαβουλεύσεις της Ρώμης δεν σηματοδοτούν τη γέννηση ενός νέου ευρωπαϊκού διευθυντηρίου. Αποτελούν, όμως, ένδειξη ότι οι ισορροπίες αλλάζουν.

Σε μια Ευρώπη που πιέζεται από έξω και αμφισβητείται από μέσα, οι συμμαχίες γίνονται πιο ρευστές και πιο αναγκαίες. Το αν ο ιταλογερμανικός άξονας θα αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια αυτής της πολιτικής σύγκλισης και από το κατά πόσο θα μεταφραστεί σε συγκεκριμένες αποφάσεις. Προς το παρόν, ένα είναι σαφές: η Ευρώπη αναζητά νέο κέντρο βάρους – και το Βερολίνο δείχνει διατεθειμένο να κοιτάξει πέρα από τον παραδοσιακό του εταίρο.