Δημοψήφισμα 2015: Όταν ο λαός αποφάσισε και ο Τσίπρας διόρθωσε!

Η 5η Ιουλίου 2015 δεν υπήρξε απλώς μια ημερομηνία. Υπήρξε ένα πολιτικό πείραμα. Ένα δημοψήφισμα που παρουσιάστηκε ως ύψιστη έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας και κατέληξε σε υπόδειγμα του πώς μπορείς να ακυρώσεις μια λαϊκή εντολή, χωρίς να αγγίξεις ούτε μία κάλπη. Με ποσοστό 61,31%, οι Έλληνες απέρριψαν την πρόταση των δανειστών. Δε ψιθύρισαν, δε μουρμούρισαν, αλλά φώναξαν. Κι όμως, λίγες ημέρες αργότερα, η φωνή τους μπήκε στον γύψο της “πολιτικής αναγκαιότητας”.

Και κάπου εκεί η Δημοκρατία φόρεσε γραβάτα, χαμογέλασε στις κάμερες και υπέγραψε την αναίρεσή της. Το δημοψήφισμα είναι ο κορυφαίος θεσμός της άμεσης δημοκρατίας. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο λαός δεν αναθέτει, αλλά αποφασίζει. Δεν δανείζει τη βούλησή του στους αντιπροσώπους του, αλλά την ασκεί ο ίδιος. Αν όμως το αποτέλεσμα μπορεί να πεταχτεί στο καλάθι των “δύσκολων συνθηκών”, τότε το δημοψήφισμα μετατρέπεται σε πολιτικό ντεκόρ. Σαν τις ψεύτικες προσόψεις στις κινηματογραφικές ταινίες όπου από μπροστά παλάτι και από πίσω σανίδες.

Η τότε κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα υποστήριξε ότι οι εξελίξεις δεν άφηναν περιθώρια. Ότι το αδιέξοδο επέβαλε άλλες επιλογές. Ίσως.  Ωστόσο η Ιστορία θα συνεχίσει να κρίνει εκείνες τις αποφάσεις.  Εκείνο όμως που δεν αλλάζει είναι το γεγονός ότι μια σαφής λαϊκή ετυμηγορία δεν εφαρμόστηκε. Και αυτή η σκιά δεν σβήνει με επικοινωνιακά τεχνάσματα, ούτε με μεταγενέστερες δικαιολογίες.

Τι μάθαμε από τον Δημοψήφισμα

Από τότε μάθαμε πολλά. Μάθαμε ότι ο “κυρίαρχος λαός” ισχύει μέχρι να γίνει… πραγματικά κυρίαρχος. Μάθαμε ότι η λαϊκή βούληση είναι απολύτως σεβαστή, αρκεί να μη δημιουργεί προβλήματα στην πολιτική διαχείριση. Και μάθαμε ακόμη ότι η λέξη “δημοψήφισμα” μπορεί να σημαίνει δύο διαφορετικά πράγματα. Πρώτον ότι πριν ανοίξουν οι κάλπες σημαίνει “αποφασίζει ο λαός” και δεύτερον μετά την ανακοίνωση του αποτελέσματος σημαίνει “θα το δούμε”.

Από εκείνη την Κυριακή γεννήθηκε μια νέα πολιτική φιλοσοφία. Ο λαός έχει πάντα δίκιο, εκτός από τις φορές που έχει άδικο. Και ποιος αποφασίζει πότε έχει άδικο; Εκείνοι που του ζήτησαν να αποφασίσει. Ένα θαυμάσιο κυκλικό επιχείρημα. Αν ο πολίτης συμφωνεί με την εξουσία, είναι ώριμος. Αν διαφωνεί, μάλλον δεν κατάλαβε την ερώτηση.

Δεν είναι τυχαίο ότι μετά το 2015 οι αναφορές στα δημοψηφίσματα έγιναν σχεδόν… μουσειακό είδος. Όλοι τα υμνούν ως θεσμό, αρκεί να μη χρειαστεί ποτέ να δεσμευτούν από το αποτέλεσμά τους. Είναι σαν να εξυμνείς την ελευθερία του Τύπου, αλλά να προτιμάς οι εφημερίδες να τυπώνουν μόνο όσα εγκρίνεις.  Έτσι λοιπόν, η αρχή σώζεται ενώ η ουσία περισσεύει.

Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν ήταν η πολιτική μεταστροφή. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν γνώμη. Συμβαίνει βέβαια και αυτό. Το επικίνδυνο ήταν το μήνυμα που έλαβε η κοινωνία, ότι ακόμη και η πιο καθαρή λαϊκή απόφαση μπορεί να μετατραπεί σε υποσημείωση, αν οι ισχυροί κρίνουν πως δεν τους εξυπηρετεί. Επίσης ότι, η ψήφος δεν είναι πάντοτε εντολή, γιατί  μπορεί να είναι απλώς μια συμβουλή, την οποία η εξουσία διαβάζει και ύστερα τη βάζει στο συρτάρι.

Έτσι διαβρώνεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Όχι με τανκς στις πλατείες ούτε με πραξικοπήματα. Αυτά ανήκουν στα παλιά. Στη σύγχρονη εποχή οι θεσμοί αδειάζουν αθόρυβα. Παραμένουν στη θέση τους, λαμπεροί, καλογυαλισμένοι και συνταγματικά κατοχυρωμένοι, αλλά χωρίς περιεχόμενο. Σαν ρολόι που δείχνει πάντοτε την ίδια ώρα.  Μοιάζει λειτουργικό, μέχρι να χρειαστείς να μάθεις την ώρα.

11 χρόνια μετά… 

Έντεκα χρόνια μετά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το “Όχι” ήταν σωστό ή λανθασμένο. Ούτε αν υπήρχε καλύτερη συμφωνία ή χειρότερη. Το ερώτημα είναι αν η Δημοκρατία μπορεί να ζητά από τους πολίτες να μιλήσουν, όταν έχει ήδη αποφασίσει ότι θα ακούσει μόνο όσα τη βολεύουν.

Γιατί τότε δεν πρόκειται για Δημοκρατία που αφουγκράζεται τον λαό, αλλά  πρόκειται για εξουσία που δανείζεται τη φωνή του, μέχρι να της χαλάσει το αφήγημα. Και όταν αυτό συμβεί, η κάλπη κλείνει, η αυλαία πέφτει και ο πολίτης χειροκροτεί την παράσταση στην οποία πίστεψε πως ήταν πρωταγωνιστής, ενώ τελικά δεν ήταν παρά ο κομπάρσος της.