Γεωπολιτικός νάνος η ΕΕ χωρίς το ΝΑΤΟ

Σε αυτό το επίπεδο, η εξέλιξη μοιάζει, θεωρητικά, ευνοϊκή. Η απομάκρυνση της αμερικανικής “ομπρέλας” θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καταλύτης ενηλικίωσης. Η Ευρώπη θα καλείτο να αποκτήσει στρατηγική σκέψη, στρατιωτική ικανότητα και πολιτική βούληση. Θα καλείτο, με άλλα λόγια, να γίνει αυτό που ιστορικά υπήρξε κάθε μεγάλη δύναμη, ένα κέντρο ισχύος. Κι όμως, αυτή η φαινομενική ευκαιρία συναντά ένα βαθύ και δομικό εμπόδιο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν συγκροτήθηκε ως κράτος. Δεν διαθέτει ενιαία πολιτική βούληση, ούτε ενιαίο στρατηγικό κέντρο. Συγκροτήθηκε ως κανονιστική ένωση. Ως ένα σύστημα που παράγει κανόνες, ρυθμίσεις και θεσμικές διαδικασίες. Η δύναμή της δεν είναι η ισχύς, αλλά η ρύθμιση. Δεν επιβάλλει, αλλά οριοθετεί.

Αυτό σημαίνει ότι η μετάβαση από την κανονιστική λειτουργία στην γεωπολιτική δράση δεν είναι απλώς δύσκολη. Είναι αλλαγή φύσης. Είναι μετάβαση από έναν τύπο ύπαρξης σε έναν άλλον. Η Ευρώπη καλείται να αποκτήσει χαρακτηριστικά, που δεν έχει καλλιεργήσει. Να αναπτύξει μηχανισμούς, που δεν έχει συγκροτήσει. Να λειτουργήσει ως ενιαίο σώμα εκεί όπου μέχρι σήμερα λειτουργεί ως σύνολο επιμέρους ισορροπιών.

Αν το ζήτημα ήταν μόνο εσωτερικό, ίσως να υπήρχε χρόνος προσαρμογής. Όμως δεν είναι. Το διεθνές περιβάλλον μέσα στο οποίο τίθεται αυτό το ερώτημα είναι ήδη φορτισμένο. Η άνοδος της Κίνας, η επανεμφάνιση της Ρωσίας ως στρατιωτικού και γεωπολιτικού παράγοντα και η ανθεκτικότητα περιφερειακών παικτών, όπως το Ιράν, διαμορφώνουν ένα σύστημα ανταγωνισμού, όπου η ισχύς επανέρχεται στο κέντρο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αδυναμία δεν είναι ουδέτερη κατάσταση. Μετατρέπεται σε πίεση.

Ωστόσο, υπάρχει και ένα τρίτο επίπεδο, ακόμη βαθύτερο, το οποίο συχνά παραβλέπεται. Η κανονιστική φύση της Ευρώπης δεν είναι απλώς μια πολιτική επιλογή ή ένα ιστορικό κατάλοιπο. Είναι λειτουργικά ενταγμένη στο ίδιο το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο δεν λειτουργεί στο κενό. Χρειάζεται σταθερότητα, προβλεψιμότητα, θεσμική συνέχεια. Χρειάζεται χώρους, όπου το ρίσκο είναι περιορισμένο και οι κανόνες σαφείς.

Μετάβαση με αυξημένο ρίσκο για την Ευρώπη

Η Ευρώπη, ως κανονιστική ένωση, αποτελεί έναν τέτοιο χώρο. Παράγει ασφάλεια για το κεφάλαιο, χωρίς να παράγει έντονες γεωπολιτικές αναταράξεις. Είναι ένας χώρος, όπου οι αγορές μπορούν να λειτουργούν με σχετική βεβαιότητα. Με αυτήν την έννοια, η ίδια η δομή της Ευρώπης εξυπηρετεί μια ευρύτερη ισορροπία.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η κρίσιμη αντίφαση. Αν η Ευρώπη επιχειρήσει να μεταβεί από την κανονιστική σταθερότητα στην γεωπολιτική ισχύ, τότε διαταράσσει αυτήν τη λειτουργία. Η μετάβαση αυτή συνεπάγεται αυξημένο ρίσκο, μειωμένη προβλεψιμότητα και πιθανές συγκρούσεις. Δηλαδή, στοιχεία που το χρηματοπιστωτικό σύστημα τείνει να αποφεύγει.

Η αντίδραση σε μια τέτοια μετάβαση δεν χρειάζεται να είναι συντονισμένη ή συνειδητή. Είναι δομική. Εκδηλώνεται μέσω των αγορών, μέσω της συμπεριφοράς του κεφαλαίου, μέσω θεσμικών πιέσεων για “επιστροφή στη σταθερότητα”. Η αύξηση του ρίσκου μεταφράζεται σε αύξηση κόστους, σε μετακινήσεις κεφαλαίων, σε περιορισμό επενδύσεων. Η ίδια η προσπάθεια ανεξαρτησίας αρχίζει να παράγει κόστος πριν ακόμη ολοκληρωθεί.

Έτσι, η Ευρώπη βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δύο αντίρροπες δυνάμεις. Από τη μία πλευρά, η γεωπολιτική πραγματικότητα την ωθεί προς την αυτονομία. Από την άλλη, η θεσμική και οικονομική της ενσωμάτωση την τραβά προς τη διατήρηση του υπάρχοντος ρόλου. Αυτό εξηγεί γιατί η συζήτηση για την “στρατηγική αυτονομία” της Ευρώπης παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, ρητορική. Δεν λείπουν μόνο τα μέσα ή η πολιτική βούληση. Λείπει η δυνατότητα υπέρβασης μιας δομής, που είναι βαθιά ριζωμένη τόσο στο εσωτερικό της, όσο και στο διεθνές σύστημα.

Η κατάσταση αυτή δεν είναι στατική. Οι πιέσεις θα ενταθούν όσο το διεθνές σύστημα γίνεται πιο ανταγωνιστικό. Η Ευρώπη θα καλείται όλο και συχνότερα να πάρει αποφάσεις, που δεν μπορεί να αναβάλει. Και κάθε τέτοια απόφαση θα φέρνει στην επιφάνεια την ίδια αντίφαση. Η αμερικανική αποστασιοποίηση, επομένως, δεν είναι ούτε απλώς απειλή, ούτε απλώς ευκαιρία. Είναι δοκιμασία. Είναι η στιγμή όπου ένα σύστημα καλείται να λειτουργήσει έξω από τις συνθήκες για τις οποίες σχεδιάστηκε.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη θέλει να γίνει αυτόνομη. Το ερώτημα είναι αν μπορεί. Αν μπορεί να μετασχηματίσει τον εαυτό της χωρίς να διαρρήξει τις ισορροπίες που τη στηρίζουν. Αν μπορεί να περάσει από την κανονιστική άνεση στην ιστορική ευθύνη χωρίς να αποσταθεροποιηθεί. Μέχρι σήμερα, η απάντηση παραμένει ανοιχτή. Όμως η κατεύθυνση είναι σαφής. Η Ευρώπη καλείται να γίνει κάτι που το ίδιο το σύστημα μέσα στο οποίο λειτουργεί δεν της επιτρέπει εύκολα να γίνει. Και αυτή ακριβώς η αντίφαση θα καθορίσει την πορεία της τα επόμενα χρόνια.