Γιατί η Τουρκία καίγεται για την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης με την ΕΕ

Ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι εξελίξεις επιταχύνονται, η τουρκική συζήτηση παραμένει επικεντρωμένη σχεδόν αποκλειστικά στο ερώτημα της ένταξης: Ναι ή όχι; Η Άγκυρα δεν έχει εγκαταλείψει την ευρωπαϊκή προοπτική, ούτε τη νομική και αξιακή της σχέση με την ΕΕ. Ωστόσο, η μονοθεματική αυτή προσέγγιση περιορίζει την κατανόηση των βαθύτερων μετασχηματισμών που συντελούνται στην Ευρώπη.

Ο μετασχηματισμός που συντελείται σήμερα στην Ευρώπη επηρεάζει άμεσα την οικονομία, το εμπόριο, τη βιομηχανική πολιτική και τη στρατηγική θέση της Τουρκίας, ανεξαρτήτως του αν θα γίνει ποτέ μέλος. Η Ευρώπη αισθάνεται περικυκλωμένη από μια τριπλή πίεση:

• Στις ΗΠΑ βρίσκεται στην εξουσία η διοίκηση Τραμπ, η οποία, αν και προέρχεται από χώρα-σύμμαχο, αμφισβητεί ανοιχτά το μεταπολεμικό πλαίσιο διεθνών κανόνων.
• Η Κίνα, με κρατικά επιδοτούμενη παραγωγική ισχύ, ασκεί πίεση στη βιομηχανική βάση της Ευρώπης, εκτοπίζοντας ευρωπαϊκές επιχειρήσεις από κρίσιμες αγορές.
• Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιβάλλει τεράστιες αμυντικές δαπάνες, επιβαρύνοντας τους εθνικούς προϋπολογισμούς και ανατρέποντας προτεραιότητες δεκαετιών.

Το αποτέλεσμα είναι μια αυξανόμενη πεποίθηση ότι το μοντέλο «ανοιχτού και βασισμένου σε κανόνες εμπορίου», πάνω στο οποίο η ΕΕ οικοδομήθηκε, δεν επαρκεί πλέον για να διασφαλίσει την ανταγωνιστικότητα και την ασφάλειά της.

Η έκθεση Ντράγκι για την ΕΕ

Η έκθεση ανταγωνιστικότητας του 2024 που εκπόνησε ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, ήταν αποκαλυπτική: Η Ευρώπη χρειάζεται επιπλέον επενδύσεις ύψους 800 δισ. ευρώ ετησίως. Με την προσθήκη των αυξημένων αμυντικών δαπανών, το ποσό αγγίζει τα 1,2 τρισ. ευρώ. Παρόλα αυτά, μόλις το 1/10 των προτάσεων της έκθεσης έχει υλοποιηθεί.

Λίγο πριν από τη Σύνοδο της 12ης Φεβρουαρίου, ο Ντράγκι προχώρησε ακόμη περισσότερο, καλώντας σε μετάβαση «από συνομοσπονδία σε ομοσπονδία», ουσιαστικά σε μια μορφή “Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης”. Δεν πρόκειται για θεωρητική άσκηση, αλλά για πολιτική παρέμβαση ενός πρώην κεντρικού τραπεζίτη και πρωθυπουργού, που απευθύνεται ευθέως στους ηγέτες της Ένωσης.

Η Σύνοδος του Alden Biesen

Στις 12 Φεβρουαρίου στο Alden Biesen οι Ευρωπαίοι ηγέτες συζήτησαν με μία λέξη-κλειδί στην ατζέντα: Ανταγωνιστικότητα. Οι διαφωνίες ήταν εμφανείς ήδη πριν από την έναρξη των εργασιών. Ο Μακρόν ζήτησε κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό και την εισαγωγή ρήτρας “Buy European” στις δημόσιες προμήθειες.

Απέναντί του, οι Μερτς και Μελόνι υποστήριξαν περισσότερη απορρύθμιση και εμβάθυνση της ενιαίας αγοράς. Ο Μερτς, ενώ τάχθηκε υπέρ της ενιαίας αγοράς, εμφανίστηκε επιφυλακτικός απέναντι στην ένωση κεφαλαιαγορών, λόγω αντιδράσεων των γερμανικών περιφερειακών τραπεζών. Παράλληλα, χώρες όπως η Σουηδία, η Ολλανδία και η Λιθουανία προειδοποίησαν ότι μια ρήτρα “Buy European” θα δημιουργούσε νέα γραφειοκρατικά εμπόδια. Συναίνεση για τη χρηματοδότηση των τεράστιων επενδύσεων δεν υπήρξε.

ΕΕ: Χωρίς αποφάσεις, αλλά με κατεύθυνση

Από τη Σύνοδο δεν αναμένονταν δεσμευτικές αποφάσεις και πράγματι δεν ελήφθησαν. Ωστόσο, τα πολιτικά μηνύματα ήταν ισχυρά.
Οι ηγέτες αποδέχθηκαν την πρόταση του Λέττα για μετάβαση από «ατελή» σε «πραγματική» ενιαία αγορά, με ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2026-2027. Το λεγόμενο “28ο καθεστώς” (EU Inc.), ένα ενιαίο εταιρικό πλαίσιο σε επίπεδο ΕΕ, αναμένεται να παρουσιαστεί τον Μάρτιο.

Συμφωνήθηκε ατζέντα απλοποίησης της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και δόθηκε πράσινο φως για συγχωνεύσεις στον τομέα των τηλεπικοινωνιών. Η πρώτη φάση της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων πρέπει να ολοκληρωθεί έως τον Ιούνιο, διαφορετικά τουλάχιστον εννέα κράτη-μέλη προτίθενται να προχωρήσουν μέσω “ενισχυμένης συνεργασίας”.

Σε τομείς όπως η άμυνα, το διάστημα, οι καθαρές τεχνολογίες, η τεχνητή νοημοσύνη και τα συστήματα πληρωμών, υιοθετήθηκε με ευρεία συναίνεση η αρχή της “ευρωπαϊκής προτίμησης”. Όλα τα παραπάνω θα αποτυπωθούν σε συγκεκριμένο οδικό χάρτη στη Σύνοδο της 19ης Μαρτίου. Η Πρόεδρος της Κομισιόν, φον ντερ Λάιεν, συνόψισε τη στρατηγική: «Το 2026 είναι η χρονιά που αλλάζουμε ταχύτητα».

Οι επιπτώσεις για την Τουρκία

Πέντε άξονες: απλοποίηση, ενιαία αγορά, χαμηλές τιμές ενέργειας, μετασχηματισμός με επίκεντρο την τεχνητή νοημοσύνη, ισχυρό εμπόριο. Κάθε ένας από αυτούς τους άξονες αφορά άμεσα την Τουρκία. Παρότι δεν αναφέρθηκε ονομαστικά στο Alden Biesen, οι αποφάσεις που δρομολογούνται επηρεάζουν ευθέως τις οικονομικές σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας:

• Η πιθανή θεσμοθέτηση ρήτρας “Buy European” στις δημόσιες προμήθειες, χωρίς επικαιροποίηση της Τελωνειακής Ένωσης, θα μπορούσε να αποκλείσει Τούρκους εξαγωγείς από κρίσιμους διαγωνισμούς σε άμυνα, καθαρές τεχνολογίες, χάλυβα και αυτοκινητοβιομηχανία.
• Οι συμφωνίες ελευθέρου εμπορίου της ΕΕ με την Ινδία και το Mercosur εντείνουν την ασυμμετρία της υφιστάμενης Τελωνειακής Ένωσης.
• Η αναδιάρθρωση των εφοδιαστικών αλυσίδων με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από την Κίνα, δημιουργεί ευκαιρίες για την Τουρκία, αλλά μόνο εφόσον υπάρξει επικαιροποίηση της Τελωνειακής Ένωσης.
• Η εσωτερική διχόνοια στην ΕΕ επιβραδύνει τόσο την αναθεώρηση της Τελωνειακής Ένωσης, όσο και τη θεσμοθέτηση του “Buy European”, δημιουργώντας περιορισμένο, αλλά υπαρκτό χρονικό παράθυρο για την Άγκυρα.
• Οι εσωτερικές εξελίξεις στην Τουρκία καθιστούν την οικονομική εμβάθυνση με την ΕΕ πολιτικά δύσκολη, ίσως και ολοένα πιο δύσκολη.

Η Τουρκία βρίσκεται μπροστά σε ένα παράθυρο ευκαιρίας, αλλά και κινδύνου. Το ερώτημα δεν είναι αν θέλει ή αν μπορεί να το αξιοποιήσει, αλλά κατά πόσο κατανοεί το πραγματικό βάθος των εξελίξεων στην Ευρώπη.