Η Βουλιαγμένη παράδειγμα για να αλλάξει η Αυτοδιοίκηση…

Το στοιχείο αυτό και μόνο αρκεί για να εξηγήσει γιατί η Βουλιαγμένη αδυνατεί να προστατεύσει σήμερα τον χαρακτήρα της. Η υπερδόμηση, ο υπερτουρισμός, η πίεση στην αγορά κατοικίας και η αλλοίωση της φυσιογνωμίας της αποτελούν καθημερινή πραγματικότητα. Η αντιμετώπισή τους προϋποθέτει ένα θεμελιώδες εργαλείο, ουσιαστική θεσμική εκπροσώπηση.

Καμία περιοχή με τόσο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά δεν μπορεί να προστατεύσει αποτελεσματικά το φυσικό της περιβάλλον, την πολεοδομική της φυσιογνωμία και την ποιότητα ζωής των κατοίκων της, όταν η φωνή της περιορίζεται σε τρεις από τις τριάντα πέντε ψήφους του Δημοτικού Συμβουλίου. Αυτή η στρέβλωση δεν μπορεί να αποκαλείται αυτοδιοίκηση, είναι παράδειγμα ετεροδιοίκησης.

Ώρα να γίνουμε Ευρώπη

Δεκαέξι χρόνια μετά την εφαρμογή του Σχεδίου Καλλικράτης, η Ελλάδα διαθέτει πλέον την εμπειρία για μια αντικειμενική αξιολόγηση. Η μεταρρύθμιση του 2010 υπήρξε προϊόν της βαθύτερης οικονομικής κρίσης της μεταπολεμικής περιόδου. Τότε ήταν άλλες οι ανάγκες κι οι προτεραιότητες. Η Ελλάδα του 2030, όμως, αντιμετωπίζει διαφορετικές προκλήσεις. Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, η διαχείριση του υπερτουρισμού, η ανθεκτικότητα των πόλεων και η ενίσχυση της τοπικής δημοκρατίας απαιτούν μια νέα αρχιτεκτονική στην Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Η σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη είναι αποκαλυπτική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει περίπου 90.000 δήμους, με μέσο πληθυσμό περίπου 5.600 κατοίκους. Η Ελλάδα διαθέτει μόλις 332 δήμους, με μέσο πληθυσμό που υπερβαίνει τις 30.000 κατοίκους. Η χώρα παραμένει ένα από τα περισσότερο συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης, τόσο ως προς την κεντρική διοίκηση όσο και ως προς την ίδια την οργάνωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία οδηγεί σε ένα σαφές συμπέρασμα. Οι τοπικές κοινωνίες προστατεύουν αποτελεσματικά τον τόπο τους όταν διαθέτουν τους δικούς τους θεσμούς και ουσιαστική δυνατότητα λήψης αποφάσεων. Η εγγύτητα ανάμεσα στον πολίτη και στη δημοτική αρχή αποτελεί θεμελιώδη αρχή της ευρωπαϊκής αυτοδιοικητικής παράδοσης. Κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται όσο το δυνατόν πιο κοντά στον πολίτη. Αυτή είναι η θεμελιώδης ευρωπαϊκή αρχή της επικουρικότητας.

Η Βουλιαγμένη αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό ελληνικό παράδειγμα αυτής της ανάγκης. Η Λίμνη Βουλιαγμένης αποτελεί διατηρητέο μνημείο της φύσης. Η περιοχή προστατεύεται από ειδικά Προεδρικά Διατάγματα, εντάσσεται στο Δίκτυο Natura 2000 και διαθέτει ένα από τα σημαντικότερα παραλιακά μέτωπα της χώρας. Οι αξίες γης συγκαταλέγονται στις υψηλότερες της Ελλάδας και οι πιέσεις από τη διεθνή αγορά ακινήτων, την οικοδομική δραστηριότητα και τον υπερτουρισμό αυξάνονται συνεχώς. Ένας τόπος με τόσο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη δυνατότητα αυτοπροστασίας.

Το υπόμνημα του Δημάρχου Κασιδόκωστα

Ακριβώς αυτή την ανάγκη είχε επισημάνει ο ιστορικός δήμαρχος Βουλιαγμένης Γρηγόρης Κασιδόκωστας, στο επίσημο υπόμνημα που κατέθεσε τον Απρίλιο του 2010 προς το Υπουργείο Εσωτερικών. Το υπόμνημα αυτό διαβάζεται σήμερα ως μια προειδοποίηση που επιβεβαιώθηκε με απόλυτο τρόπο.

Ο Γρηγόρης Κασιδόκωστας έγραφε: «Ο Δήμος Βουλιαγμένης, με αφορμή το κείμενο της δημόσιας διαβούλευσης για το Πρόγραμμα Καλλικράτης, διατυπώνει με το παρόν τις αντιρρήσεις του για τη συνένωσή του με τους όμορους Δήμους Βούλας και Βάρης…». Στη συνέχεια εξηγούσε γιατί η Βουλιαγμένη αποτελούσε μια μοναδική περίπτωση: «Η Βουλιαγμένη είναι ο μοναδικός πραγματικά πράσινος προαστιακός δήμος του νομού Αττικής στις ακτές του Σαρωνικού».

Το υπόμνημα ανέλυε τη διοικητική, λειτουργική και οικονομική επάρκεια του Δήμου, την ύπαρξη σύγχρονων υπηρεσιών, την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, τις ειδικές πολεοδομικές ρυθμίσεις, τη διαχειριστική επάρκεια, την οικονομική αυτοτέλεια και την ποιότητα των υπηρεσιών προς τους δημότες.

Η καταληκτική του παράγραφος αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία: «…πιστεύουμε ότι οι οικολογικές και ιστορικές αξίες του Δήμου μας – που προστατεύονται με ειδικά Προεδρικά Διατάγματα – θα υποστούν ανεπανόρθωτη βλάβη και υποβάθμιση, ζητάμε να μη συνενωθεί ο Δήμος Βουλιαγμένης με όμορους Δήμους λαμβάνοντας υπόψη τη διοικητική – οικονομική του αυτοτέλεια και την ποιοτική – περιβαλλοντική υπεροχή του». Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, το υπόμνημα αυτό αποκτά τη βαρύτητα ενός πολιτικού κειμένου που προέβλεψε με ακρίβεια τις συνέπειες της συνένωσης.

Η αξία εκείνου του υπομνήματος αναδεικνύεται σήμερα με ακόμη μεγαλύτερη καθαρότητα. Δεν περιέγραφε απλώς έναν επιτυχημένο δήμο. Περιέγραφε μια διαφορετική αντίληψη για την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Μια αντίληψη που στηριζόταν στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, στην οικονομική αυτοτέλεια, στην οργανωμένη διοίκηση και στη δυνατότητα της ίδιας της τοπικής κοινωνίας να καθορίζει το μέλλον της.

Ο Δήμος Βουλιαγμένης διέθετε πλήρη διοικητική επάρκεια, τεχνική υπηρεσία, πολεοδομικό γραφείο, υπηρεσία πρασίνου και προστασίας περιβάλλοντος, δημοτική αστυνομία, υπηρεσία πυρασφάλειας, κοινωνικές δομές και διαχειριστική επάρκεια για την υλοποίηση έργων του ΕΣΠΑ. Το ίδιο το υπόμνημα αναφέρει ότι το εβδομήντα τοις εκατό της έκτασης του Δήμου αποτελούσε πράσινο και ότι περίπου το πενήντα τοις εκατό των δημοτικών εσόδων διατίθετο για την πυροπροστασία και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Αυτή η επιλογή εξηγεί γιατί η Βουλιαγμένη απέκτησε τη φυσιογνωμία που τη διέκρινε από κάθε άλλη παραθαλάσσια περιοχή της Αττικής.

Η διόρθωση ενός μεγάλου λάθους

Η εμπειρία των δεκαέξι τελευταίων ετών προσφέρει πλέον τη δυνατότητα μιας αντικειμενικής αξιολόγησης. Η οικοδομική πίεση αυξήθηκε. Η αγορά κατοικίας μεταβλήθηκε ριζικά. Η έννοια του παραθερισμού περιορίστηκε δραματικά. Πολλές κατοικίες πέρασαν σε εταιρικά σχήματα ή μετατράπηκαν σε βραχυχρόνιες μισθώσεις. Το υψηλό κόστος ζωής απομακρύνει σταδιακά τους ανθρώπους που δημιούργησαν την κοινωνία της Βουλιαγμένης. Η ίδια η ταυτότητα του τόπου μεταβάλλεται. Η προστασία της απαιτεί ισχυρότερη θεσμική εκπροσώπηση.

Γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η πρόταση που παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας στο πλαίσιο του Σχεδίου Αριστοτέλης για την αναγέννηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η επανασύσταση του Δήμου Βουλιαγμένης δεν παρουσιάζεται ως μια μεμονωμένη εξαίρεση. Εντάσσεται σε μια συνολική μεταρρύθμιση που αποκαθιστά περισσότερους από εκατό ιστορικούς δήμους, εκεί όπου η εμπειρία απέδειξε ότι οι αναγκαστικές συνενώσεις του Καλλικράτη αποδυνάμωσαν την τοπική δημοκρατία και την αποτελεσματικότητα της διοίκησης.

Η Βουλιαγμένη αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ανάγκης. Η πρόταση αυτή αποκαθιστά μια θεσμική συνέχεια που είχε αναγνωριστεί διαχρονικά από το ίδιο το ελληνικό κράτος. Αποκαθιστά την αυτονομία της Κοινότητας Βουλιαγμένης που θεσμοθέτησε η κυβέρνηση του Παναγή Τσαλδάρη το 1935, συνεχίζει το όραμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή για μια παραθαλάσσια πόλη διεθνών προδιαγραφών με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον και επαναφέρει την ανεξαρτησία του Δήμου Βουλιαγμένης που καθιέρωσε η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου το 1985.

Η ταυτότητα της Βουλιαγμένης

Οι επιλογές αυτές διαμόρφωσαν επί εβδομήντα πέντε χρόνια τη θεσμική ταυτότητα της Βουλιαγμένης. Μία μόνο διοικητική μεταρρύθμιση ανέκοψε αυτή τη συνέχεια. Σήμερα, η εμπειρία επιτρέπει τη διόρθωση εκείνης της επιλογής. Η ευθύνη ανήκει πλέον σε όλα τα κόμματα που πιστεύουν σε μια ισχυρή Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Ιδιαίτερα όμως ανήκει στη Νέα Δημοκρατία και στο ΠΑΣΟΚ. Η Νέα Δημοκρατία συνδέθηκε ιστορικά με το όραμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή για μια Βουλιαγμένη διεθνούς ακτινοβολίας, υψηλής αισθητικής και απόλυτου σεβασμού στο φυσικό περιβάλλον. Το ΠΑΣΟΚ συνδέθηκε ιστορικά με την απόφαση του Ανδρέα Παπανδρέου να αναγνωρίσει θεσμικά αυτή τη μοναδικότητα, ιδρύοντας τον ανεξάρτητο Δήμο Βουλιαγμένης. Σήμερα έχουν την ευκαιρία να τιμήσουν αυτή την παρακαταθήκη.

Η Βουλιαγμένη, για να σωθεί, έχει ανάγκη να αναγνωριστεί ξανά αυτό που το ίδιο το ελληνικό κράτος αναγνώριζε επί σχεδόν έναν αιώνα. Ότι ορισμένοι τόποι, λόγω της ιστορίας, του φυσικού τους πλούτου και της ιδιαίτερης ταυτότητάς τους, χρειάζονται θεσμούς για να προστατεύσουν όσα τους κάνουν μοναδικούς.

Η επανασύσταση του Δήμου Βουλιαγμένης αφορά πολύ περισσότερα από μια διοικητική μεταβολή. Αφορά την προστασία ενός μοναδικού περιβαλλοντικού και πολιτιστικού κεφαλαίου της χώρας. Αφορά την ποιότητα της Δημοκρατίας. Αφορά το μέλλον της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα.