Λευκή επιταγή στην κάλπη ή έλεγχος και ανάκληση βουλευτών

Ασφαλώς ο βουλευτής πρέπει να διαθέτει περιθώριο κρίσης. Δεν είναι μηχανικός μεταφορέας μιας δημοσκοπικής ή εφήμερης επιθυμίας. Όμως, η κρίση του δεν μπορεί να σημαίνει ότι είναι πολιτικά ανεξέλεγκτος και ότι μπορεί να αποφασίζει ενάντια στη σαφώς εκφρασμένη εντολή της κοινωνίας. Ο εντολοδόχος έχει την ευχέρεια να κρίνει τον τρόπο με τον οποίο θα υπηρετήσει την εντολή, δεν έχει λογικά την εξουσία να μετατρέψει την εντολή σε λευκή επιταγή και να αποφασίζει ό,τι ο ίδιος θεωρεί σωστό, ακόμη και όταν αυτό αντιστρατεύεται τη βούληση εκείνων που τον εξέλεξαν.

Και εδώ βρίσκεται μια από τις βασικές αντιφάσεις του σημερινού συστήματος. Μας λένε ότι οι πολίτες παρέχουν μια “γενική πολιτική εντολή”, αλλά ταυτόχρονα δεν διαθέτουν ουσιαστικούς θεσμούς για να ελέγξουν εάν αυτή η εντολή τηρήθηκε. Ακόμη περισσότερο, μιλάμε για “ελεύθερη συνείδηση” του βουλευτή, ενώ στην πράξη η κομματική πειθαρχία και η απειλή διαγραφής από τον αρχηγό μπορούν να καθορίσουν την ψήφο του. Πόσο ελεύθερη είναι τότε η συνείδησή του απέναντι στον κομματικό αρχηγό και πόσο ελεύθερη απέναντι στην κοινωνία που τον εξέλεξε;

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι να μετατρέψουμε τους βουλευτές σε άβουλους εκτελεστές της κοινής γνώμης. Το ζητούμενο είναι να υπάρχει θεσμικά προσδιορισμένη σχέση εντολέα και εντολοδόχου, η κοινωνία δίνει την πολιτική εντολή, ο βουλευτής ασκεί την κρίση του μέσα στα όρια αυτής της εντολής, λογοδοτεί για τον τρόπο με τον οποίο την υλοποίησε και, όταν την παραβιάζει, πρέπει να υπάρχει δυνατότητα ελέγχου και ανάκλησής του.

Αντίθετα, στο σημερινό σύστημα της εκλόγιμης μοναρχίας, ο πολίτης ψηφίζει μία φορά και στη συνέχεια ουσιαστικά αποσύρεται από την πολιτική διαδικασία. Η κυβέρνηση μπορεί να λάβει αποφάσεις αντίθετες προς τη βούληση της κοινωνίας και ο πολίτης δεν διαθέτει ενδιάμεσο θεσμικό μηχανισμό για να παρέμβει. Η μόνη του δυνατότητα είναι να περιμένει τις επόμενες εκλογές.

Μία ρεαλιστική πρόταση

Και τότε προκύπτει το απλό αλλά θεμελιώδες ερώτημα, αν η κοινωνία δεν μπορεί να ελέγξει, να ανακαλέσει, να καταλογίσει ευθύνη, να παραπέμψει στην δικαιοσύνη, εκείνους στους οποίους ανέθεσε την πολιτική αρμοδιότητα, τι ακριβώς αντιπροσωπεύεται; Η εκλογή από μόνη της δεν δημιουργεί αντιπροσώπευση. Η αντιπροσώπευση προϋποθέτει εντολή, κρίση μέσα στα όρια της εντολής, λογοδοσία, ευθύνη και δυνατότητα ανάκλησης.

Αυτό δεν καταργεί την πολιτική κρίση του βουλευτή. Αντίθετα, της δίνει το πραγματικό της περιεχόμενο, ο βουλευτής είναι ελεύθερος να κρίνει ως εντολοδόχος, όχι να καταστεί κυρίαρχος αντί του εντολέα. Άλλωστε, το έλλειμμα θεσμικού ελέγχου δεν συνέβαλε σε μια πορεία πολιτικών επιλογών των διαδοχικών κυβερνήσεων που τελικά οδήγησαν τη χώρα στη δημοσιονομική χρεοκοπία και στην κρίση του 2010; Ο μη έλεγχος δεν οδηγεί σε διαχρονικά φαινόμενα όπως ΟΠΕΚΕΠΕ;

Ακριβώς γι’ αυτό θεωρώ ιδιαίτερα επίκαιρη και ρεαλιστική την πρόταση του καθηγητή Κοντογιώργη για τη μετάβαση από την εκλόγιμη μοναρχία σε μια προσομοίωση αντιπροσώπευσης. Δεν προτείνει σήμερα την πλήρη αντιπροσώπευση, με το σύνολο των θεσμών που αυτή προϋποθέτει, έλεγχο, ανάκληση, ευθύνη των πολιτικών για τα αποτελέσματα των αποφάσεών τους και παραπομπή τους στη δικαιοσύνη, ούτε βεβαίως, την άμεση μετάβαση στη δημοκρατική πολιτεία. Προτείνει ένα πρώτο, απολύτως συγκεκριμένο και θεσμικά εφικτό βήμα, η κοινωνία να αποκτήσει τη δυνατότητα να ελέγχει και να ανακαλεί τους βουλευτές που η ίδια εξέλεξε. Είναι μια πρόταση επίκαιρη, γιατί απαντά στο σημερινό έλλειμμα πολιτικού ελέγχου, και ρεαλιστική, γιατί δεν απαιτεί να αλλάξει μονομιάς ολόκληρο το πολιτειακό σύστημα.

Δημιουργεί έναν πρώτο θεσμό που μεταβάλλει τη σχέση κοινωνίας και πολιτικού προσωπικού, ο εκλεγμένος δεν είναι πλέον ανεξέλεγκτος μετά την εκλογή του, αλλά γνωρίζει ότι η πολιτική του δράση υπόκειται σε κοινωνική λογοδοσία και, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, σε ανάκληση. Δεν είναι το τέλος της διαδρομής προς τη δημοκρατία, είναι η αρχή μιας θεσμικής διαδρομής που μπορεί να οδηγήσει σε αυτήν. Δηλαδή να αποκτήσει η κοινωνία πραγματική δυνατότητα να ελέγχει εκείνους στους οποίους αναθέτει την πολιτική αρμοδιότητα. Και εδώ υπάρχει κάτι απολύτως αυτονόητο, ο άνθρωπος που γνωρίζει ότι ελέγχεται και ότι μπορεί να ανακληθεί για τον τρόπο με τον οποίο ασκεί την εντολή που έλαβε, δεν μπορεί να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο με εκείνον που γνωρίζει ότι, μετά την εκλογή του, δεν υπόκειται σε ουσιαστικό κοινωνικό έλεγχο και δεν κινδυνεύει να ανακληθεί.

Θεσμικός έλεγχος και ανάκληση βουλευτών

Ο έλεγχος, επομένως, δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός τιμωρίας εκ των υστέρων. Είναι ένας θεσμός που μεταβάλλει εξαρχής τη συμπεριφορά του πολιτικού, διότι τον υποχρεώνει να γνωρίζει ότι η πολιτική του πράξη συνδέεται διαρκώς με την εντολή που έλαβε από την κοινωνία. Με άλλα λόγια, άλλη η συμπεριφορά του πολιτικού που ζητά την ψήφο του πολίτη και μετά είναι ουσιαστικά ανεξέλεγκτος και άλλη όταν γνωρίζει ότι η εντολή του υπόκειται σε συνεχή λογοδοσία και, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, σε ανάκληση. Αυτό ακριβώς είναι το πρώτο βήμα για να μετατραπεί η πολιτική σχέση από σχέση απόλυτης κυριαρχίας σε πραγματική σχέση εντολέα και εντολοδόχου.

Για παράδειγμα, θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα κληρωτό σώμα πολιτών ανά εκλογική περιφέρεια, με ετήσια ανανέωση, ενώπιον του οποίου οι εκλεγμένοι βουλευτές θα υποχρεώνονταν σε τακτική, π.χ. εξάμηνη ή ετήσια, δημόσια λογοδοσία: Τι υποσχέθηκαν; Τι έπραξαν; Ποιες αποφάσεις υποστήριξαν; Ποια ήταν τα αποτελέσματα των αποφάσεών τους; Γιατί απέκλιναν από τις δεσμεύσεις τους; Να υπάρχει δυνατότητα ανάκλησης όταν η κοινωνία κρίνει ότι η εντολή παραβιάστηκε.

Το ερώτημα είναι, Θέλουμε ως κοινωνία να έχουμε θεσμικό έλεγχο πάνω στους ανθρώπους που εκλέγουμε; Θέλουμε να μπορούμε να τους ζητούμε λογοδοσία για αυτά που υποσχέθηκαν και για αυτά που τελικά έπραξαν; Θέλουμε να υπάρχει θεσμικά η δυνατότητα ανάκλησής τους; Αν η απάντηση είναι “ναι”, τότε το επόμενο ερώτημα είναι τεχνικό και θεσμικό, ποιο είναι το καταλληλότερο πλαίσιο για να γίνει αυτό; Η κοινωνία δεν θα περιορίζεται στο να επιλέγει ποιος θα την κυβερνήσει, αλλά θα αποκτά θεσμική θέση μέσα στη διαδικασία της πολιτικής λειτουργίας.

Μια τέτοια θεσμική μεταβολή δεν πρόκειται να προέλθει από το υπάρχον πολιτικό προσωπικό, διότι θα περιορίζει ακριβώς την ανεξέλεγκτη πολιτική του αρμοδιότητα. Θα μπορούσε όμως να προκύψει ύστερα από έντονη και διαρκή κοινωνική πίεση, εφόσον η απαίτηση για θεσμικό έλεγχο και ανάκληση των βουλευτών μετατραπεί σε κεντρικό κοινωνικό αίτημα. Αντί η κοινωνία να διαδηλώνει κάθε φορά εναντίον μιας συγκεκριμένης κυβερνητικής απόφασης, θα μπορούσε να διεκδικεί το πολύ βαθύτερο, να αποκτήσει θεσμικά τη δυνατότητα να ελέγχει εκείνους που αποφασίζουν για λογαριασμό της και, όταν παραβιάζουν την εντολή τους, να τους ανακαλεί.

Όταν ένα τέτοιο αίτημα αποκτήσει ευρεία κοινωνική νομιμοποίηση και διαμορφώσει έναν ισχυρό κοινωνικό και πολιτικό συσχετισμό, μια θεσμική αλλαγή αυτού του χαρακτήρα δεν θα είναι εύκολο να ανακοπεί ούτε να ακυρωθεί από εξωτερικές πιέσεις. Δεν πρόκειται άλλωστε για αίτημα ρήξης με τους διεθνείς οργανισμούς ή τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας, αλλά για απαίτηση της ίδιας της κοινωνίας να αποκτήσει μεγαλύτερη πολιτική αρμοδιότητα μέσα στο δικό της πολιτειακό σύστημα. Και όταν μια τέτοια απαίτηση καταστεί ώριμη, η ισχύς της δεν θα προέρχεται από το υπάρχον πολιτικό προσωπικό, αλλά από τον ίδιο τον κοινωνικό συσχετισμό που θα έχει δημιουργήσει.

---

Ο Κωνσταντίνος Δούνας είναι πρόεδρος της Ακαδημίας Κοσμοσυστημικής Γνωσιολογίας.