Παράγεται ακόμη πολιτική ή μόνο το σκηνικό της;

Γιατί η κυβέρνηση μοιάζει να παράγει κυρίως παραπολιτική, δηλαδή, διαρροές, υπαινιγμούς, διαχείριση εντυπώσεων και η αντιπολίτευση να περιορίζεται σε σχολιασμό της επικαιρότητας, σε συνεντεύξεις σε κομματικές εκδηλώσεις ή σε  παρουσιάσεις βιβλίων. Πότε χάθηκε η πολιτική ως άσκηση εξουσίας με όρους λογοδοσίας, σύγκρουσης ιδεών και συλλογικής επεξεργασίας της πολυπλοκότητας;

Η αίσθηση είναι ότι η επίσημη πολιτική ατζέντα παραμένει συχνά αόρατη ή αποσπασματική. Οι μεγάλες αποφάσεις παρουσιάζονται ως τεχνικές αναγκαιότητες, ως “μονόδρομοι”, ως εφαρμογή κάποιου εξωγενούς κανόνα. Η δημόσια συζήτηση περιορίζεται στο επικοινωνιακό περίβλημα, για το ποιος κέρδισε τις εντυπώσεις, ποιος “στρίμωξε” ποιον, ποια δήλωση θα γίνει viral. Το περιεχόμενο συρρικνώνεται, ενώ το σκηνικό γιγαντώνεται. Σαν να ζούμε σε ένα πολιτικό θέατρο, όπου τα σκηνικά αλλάζουν ταχύτατα, αλλά το έργο δεν ξεκινά ποτέ.

Η Χάνα Άρεντ όριζε την πολιτική ως τον χώρο της εμφάνισης, όπου οι άνθρωποι δρουν και μιλούν μεταξύ τους ως ίσοι, αποκαλύπτοντας τη μοναδικότητά τους μέσα από τον λόγο και την πράξη. Η πολιτική, για την Άρεντ, δεν είναι διαχείριση, ούτε τεχνοκρατική ρύθμιση. Ήταν πράξη ελευθερίας, ήταν το “να αρχίζεις κάτι νέο” μέσα στον κοινό κόσμο. Αν δεχθούμε αυτόν τον ορισμό, τότε πράγματι κάτι λείπει σήμερα και αυτό είναι η δυνατότητα να εμφανιστεί το νέο ως αποτέλεσμα συλλογικού στοχασμού και σύγκρουσης.

Αντί γι’ αυτό, κυριαρχεί η διαχείριση της εικόνας. Η κυβέρνηση λειτουργεί συχνά ως επικοινωνιακός μηχανισμός, που προλαμβάνει την κριτική, ελέγχει την ατζέντα, αποφεύγει τη συζήτηση για την πολυπλοκότητα των επιλογών. Η πολυπλοκότητα θεωρείται επικίνδυνη, γιατί απαιτεί χρόνο, επιχειρήματα, παραδοχή αβεβαιότητας. Είναι πιο ασφαλές να μετατραπεί σε δίλημμα τύπου “ή μαζί μας ή εναντίον μας”. Έτσι, η κοινωνία πολώνεται και η πολιτική μετατρέπεται σε εργαλείο συσπείρωσης, όχι σε πεδίο συνεννόησης ή δημιουργικής σύγκρουσης.

Πάμε από την πολιτική στην διαπολιτική;

Ο Ζαν Μπωντριγιάρ μιλούσε για το “τέλος της πολιτικής” και την είσοδο σε μια εποχή διαπολιτικής, όπου τα σύμβολα και οι προσομοιώσεις υποκαθιστούν το πραγματικό. Στον κόσμο του Μπωντριγιάρ, η πολιτική δεν εξαφανίζεται, αλλά πολλαπλασιάζεται ως εικόνα, ως σημείο, ως θέαμα. Ίσως αυτό να ζούμε, όχι δηλαδή την απουσία πολιτικής, αλλά την  υπερπαραγωγή των πολιτικών σημείων, που δεν παραπέμπουν πια σε συγκεκριμένες, συγκρουσιακές επιλογές για το κοινό μέλλον. Έχουμε debates χωρίς διακύβευμα, εξαγγελίες χωρίς συνέχεια, “μεταρρυθμίσεις” που μοιάζουν περισσότερο με rebranding παλαιών πρακτικών.

Η αντιπολίτευση, από την άλλη, φαίνεται συχνά εγκλωβισμένη σε έναν ρόλο σχολιαστή. Αντί να συγκροτεί εναλλακτικά σχέδια εξουσίας με συνεκτική αφήγηση, περιορίζεται σε αποσπασματική κριτική, όπως μια αιχμηρή δήλωση, μια καταγγελία, μια παρουσία σε πάνελ. Η πολιτική δράση μετατίθεται από το πεδίο της οργάνωσης και της κοινωνικής γείωσης στο πεδίο της επικοινωνίας. Σαν να πιστεύουμε ότι η εξουσία θα αλλάξει αν αλλάξει ο τόνος της φωνής.

Ο Τόνι Νέγκρι, αναλύοντας τη σύγχρονη μητρόπολη, μιλούσε για έναν χώρο όπου η παραγωγή ζωής, γνώσης και σχέσεων ξεπερνά τα παραδοσιακά σχήματα του έθνους-κράτους και της κλασικής πολιτικής. Η “μητρόπολη χωρίς πολιτική” για τον Νέγκρι, δεν αποτελεί κάποιο κενό, αλλά είναι υπερπλήρης από κοινωνική ενέργεια, που δεν βρίσκει θεσμική έκφραση. Στις σημερινές πόλεις, στα δίκτυα, στις κοινότητες, παράγονται καθημερινά μορφές συνεργασίας, αλληλεγγύης, ακόμη και αντίστασης. Ωστόσο, αυτές οι μορφές σπάνια μεταφράζονται σε θεσμική πολιτική ισχύ.

Μήπως, λοιπόν, το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν παράγεται πολιτική, αλλά ότι δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια; Ή μήπως η θεσμική πολιτική έχει αποσυνδεθεί τόσο πολύ από την κοινωνική δυναμική, ώστε μοιάζει με κλειστό σύστημα αναπαραγωγής στελεχών και ρόλων; Η σημερινή κυβέρνηση κατηγορείται ότι λειτουργεί παρασκηνιακά, ότι αποφεύγει τη δημόσια διαβούλευση και συρρικνώνει τον χώρο για συλλογισμό. Είναι μια κριτική που δεν αφορά μόνο πρόσωπα, αλλά μια ευρύτερη τάση, όπως τη μετατροπή της πολιτικής σε διοίκηση κρίσεων. Πανδημίες, ενεργειακές αναταράξεις, γεωπολιτικές εντάσεις, όλα παρουσιάζονται ως εξωτερικά σοκ που απαιτούν ταχύτητα και πειθαρχία. Ο χρόνος για διάλογο θεωρείται πολυτέλεια. Έτσι, η εξαίρεση γίνεται κανόνας.

Ταυτόχρονα, η κοινωνία βομβαρδίζεται από πληροφορία, αλλά στερείται ερμηνείας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιταχύνουν τον ρυθμό της αντίδρασης. Η πολιτική γίνεται σχολιασμός σε πραγματικό χρόνο. Το “τι σημαίνει” αντικαθίσταται από το “πώς φάνηκε”. Η κριτική σκέψη απαιτεί απόσταση, ενώ η διαρκής ροή ειδήσεων την καθιστά σχεδόν αδύνατη.

Το στοίχημα της εποχής μας

Κι όμως, η πολιτική ως άσκηση εξουσίας δεν μπορεί να περιοριστεί σε επικοινωνιακές στρατηγικές. Χρειάζεται σαφή ορισμό στόχων, ιεράρχηση προτεραιοτήτων, ανάληψη ευθύνης για τις συνέπειες. Χρειάζεται, επίσης, αντιπολίτευση που δεν αρκείται στην ηθική καταγγελία, αλλά προτείνει εναλλακτικά μοντέλα διακυβέρνησης, ακόμη και αν αυτά είναι αντιδημοφιλή. Γιατί πολιτική χωρίς ρίσκο είναι απλώς διαχείριση.

Η πόλωση λειτουργεί ως εύκολο καύσιμο. Διαχωρίζει την κοινωνία σε στρατόπεδα, απλοποιεί τα διλήμματα, προσφέρει καθαρές ταυτότητες. Αλλά η πόλωση συχνά συγκαλύπτει την απουσία ουσιαστικής διαφωνίας πάνω σε στρατηγικές κατευθύνσεις. Μπορούμε να φωνάζουμε ο ένας στον άλλον για το ύφος, ενώ συμφωνούμε σιωπηρά για το πλαίσιο. Είναι μια μορφή θεατρικής σύγκρουσης, που αφήνει ανέγγιχτες τις δομές.

Η Άρεντ θα μας θύμιζε ότι η πολιτική απαιτεί θάρρος. Δηλαδή να εκτεθείς δημόσια, να διακινδυνεύσεις, να ξεκινήσεις κάτι που δεν γνωρίζεις πού θα καταλήξει. Σήμερα, το ρίσκο μετατίθεται στον πολίτη, που καλείται να προσαρμοστεί, ενώ η εξουσία επιδιώκει τη σταθερότητα της εικόνας της. Το αποτέλεσμα είναι μια αίσθηση στασιμότητας μέσα σε διαρκή κίνηση. Ίσως, τελικά, να βρισκόμαστε σε μια μεταβατική φάση. Η παλιά πολιτική των μαζικών κομμάτων και των μεγάλων ιδεολογικών αφηγήσεων έχει αποδυναμωθεί. Η νέα μορφή δεν έχει ακόμη σταθεροποιηθεί. Στο μεσοδιάστημα, κυριαρχεί η παραπολιτική: τα παρασκήνια, οι διαρροές, οι “κύκλοι”, οι ανεπίσημες ενημερώσεις. Είναι πιο εύκολο να διαχειρίζεσαι εντυπώσεις, παρά να ανοίγεις πραγματικά μέτωπα συζήτησης.

Το ζητούμενο δεν είναι να νοσταλγήσουμε μια χρυσή εποχή, που ίσως δεν υπήρξε ποτέ. Είναι να αναρωτηθούμε πώς μπορεί να επανεμφανιστεί η πολιτική ως κοινή πράξη. Πώς θα ξαναγίνει ο δημόσιος χώρος τόπος επιχειρηματολογίας και όχι μόνο ανταλλαγής συνθημάτων. Πώς θα απαιτήσουμε από την κυβέρνηση να εξηγεί την πολυπλοκότητα αντί να την αποφεύγει και από την αντιπολίτευση να αρθρώνει συνεκτικό σχέδιο αντί για αποσπασματικά σχόλια.

Αν η πολιτική έχει γίνει σκηνικό, τότε το ερώτημα είναι ποιος γράφει το έργο. Κι αν δεν μας αρέσει το σενάριο, η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερα tweets. Χρειάζεται επιστροφή στη δύσκολη τέχνη της συλλογικής σκέψης. Χρειάζεται χρόνος, σύγκρουση, επιμονή. Με άλλα λόγια, χρειάζεται πολιτική και όχι την προσομοίωσή της. Ίσως τότε να διαπιστώσουμε ότι η πολιτική δεν πέθανε. Απλώς περιμένει να τη διεκδικήσουμε ξανά, όχι ως θέαμα, αλλά ως πράξη. Και αυτό, όσο κι αν ακούγεται ρομαντικό, παραμένει το πιο ρεαλιστικό στοίχημα της εποχής μας.