Πολυπολιτισμικότητα και κοινωνική ενσωμάτωση

Εδώ εντοπίζεται μια θεμελιώδης ευθύνη των κυβερνήσεων, καθότι δεν αρκεί να διατηρούν την τυπική νομιμοποίηση που προκύπτει από τις εκλογές, αλλά οφείλουν να αποδεικνύουν στην πράξη ότι η δημοκρατία μπορεί να παράγει αποτελέσματα, να περιορίζει τις ανισότητες και να εξασφαλίζει προοπτικές για το σύνολο τη κοινωνίας. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, δημιουργείται ένα επικίνδυνο κενό. Η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να μετατραπεί σε δημιουργική διεκδίκηση, αλλά μπορεί επίσης να γίνει πεδίο εκμετάλλευσης από δημαγωγούς, εξτρεμιστικά κινήματα και πολιτικές δυνάμεις που υπόσχονται εύκολες λύσεις.

Στη σημερινή κρίση προβάλλεται ιδιαιτέρως και  το μεταναστευτικό, το οποίο η Ευρώπη συχνά αντιμετώπισε περισσότερο ως αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης παρά ως πεδίο μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Η μετανάστευση δεν είναι ένα ενιαίο φαινόμενο. Περιλαμβάνει ανθρώπους που αναζητούν εργασία, οικογένειες που επιδιώκουν μια καλύτερη ζωή, πρόσφυγες που εγκαταλείπουν πολέμους και διώξεις, αλλά και περιπτώσεις παράτυπης εισόδου ή παραμονής. Η διάκριση ανάμεσα σε αυτές τις κατηγορίες δεν είναι γραφειοκρατική λεπτομέρεια. Είναι προϋπόθεση μιας σοβαρής και δίκαιης πολιτικής.

Η Ευρώπη χρειάζεται αποτελεσματική διαχείριση των συνόρων, αξιόπιστες διαδικασίες ασύλου, συνεργασία με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης, νόμιμες οδούς μετανάστευσης όπου αυτές απαιτούνται και εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής, σύμφωνα με το δίκαιο. Πέραν αυτών απαιτείται κυρίως μια συνεκτική πολιτική ενσωμάτωσης, με σαφείς υποχρεώσεις τόσο για τους νεοεισερχομένους όσο και για τους θεσμούς των χωρών υποδοχής.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα της σύγχρονης ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Για χρόνια, η συζήτηση γύρω από την πολυπολιτισμικότητα κινήθηκε συχνά ανάμεσα στην αντίληψη ότι η πολιτισμική διαφορετικότητα θα οδηγήσει σχεδόν αυτόματα σε μια δημιουργική συνύπαρξη και, από την άλλη, στην πεποίθηση ότι κάθε πολιτισμική διαφορά αποτελεί απειλή για την κοινωνία. Και οι δύο προσεγγίσεις παραγνωρίζουν την ουσία του προβλήματος.

Η πολιτισμική διαφορετικότητα

Η πολιτισμική διαφορετικότητα δεν είναι από μόνη της ούτε πλεονέκτημα ούτε απειλή. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τις κοινωνικές συνθήκες, τους θεσμούς, την εκπαίδευση, τις πολιτικές ένταξης και την ύπαρξη κοινών κανόνων. Μια κοινωνία μπορεί να φιλοξενεί διαφορετικές γλώσσες, παραδόσεις και θρησκευτικές πεποιθήσεις, εφόσον διασφαλίζει ένα κοινό πλαίσιο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.

Αντίθετα, όταν η αναγνώριση της διαφορετικότητας μετατρέπεται σε ανοχή απέναντι στην απομόνωση, στην παραβίαση των δικαιωμάτων ή στην ανάπτυξη κλειστών κοινωνικών δομών, η ενσωμάτωση αποτυγχάνει. Όταν η πολιτεία δεν απαιτεί την εκμάθηση της γλώσσας, δεν εξασφαλίζει ουσιαστική συμμετοχή στην εκπαίδευση και στην εργασία και δεν εφαρμόζει με συνέπεια τον νόμο, αφήνει χώρο για την αποξένωση και την καχυποψία.

Μια δημοκρατική κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργεί ως άθροισμα παράλληλων κοινοτήτων που δεν μοιράζονται στοιχειώδεις κανόνες δημόσιας ζωής. Η ισότητα των φύλων, η ελευθερία της συνείδησης, η προστασία των παιδιών, η απαγόρευση της βίας και η ισονομία δεν μπορούν να τίθενται υπό διαπραγμάτευση στο όνομα οποιασδήποτε πολιτισμικής ή θρησκευτικής παράδοσης. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η ενσωμάτωση απαιτεί πολιτισμική ομοιομορφία ή εγκατάλειψη της καταγωγής. Σημαίνει ότι η συμμετοχή στην κοινή πολιτική κοινότητα προϋποθέτει αποδοχή των δημοκρατικών κανόνων, οι οποίοι θα πρέπει να οδηγεί σε καθολική προστασία όλων των πολιτών.

Ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά λάθη των προοδευτικών δυνάμεων είναι να αντιμετωπίζουν ορισμένες ανησυχίες για τη δημόσια ασφάλεια, τη μετανάστευση και την κοινωνική συνοχή, ως ζητήματα που ανήκουν αποκλειστικά στην πολιτική ατζέντα της συντηρητικής ή της ακροδεξιάς παράταξης. Με αυτόν τον τρόπο αφήνουν πραγματικά προβλήματα χωρίς πειστική απάντηση και επιτρέπουν σε ακραίες δυνάμεις να εμφανίζονται ως οι μόνες που ακούν τους πολίτες.

Τι σημαίνει προοδευτική πολιτική

Η ασφάλεια “συνάπτεται με την ελευθερία” είχε γράψει ο Αριστοτέλης και αποτελεί βασική προϋπόθεση της ελευθερίας. Οι εργαζόμενοι, οι οικογένειες, οι νέοι, οι ηλικιωμένοι και οι κάτοικοι κάθε γειτονιάς έχουν δικαίωμα να ζουν χωρίς φόβο. Η πολιτεία οφείλει να προστατεύει τους ανθρώπους από τη βία, να αντιμετωπίζει την εγκληματικότητα και να εφαρμόζει τον νόμο χωρίς διακρίσεις. Η ίδια υποχρέωση ισχύει και απέναντι στους μετανάστες, οι οποίοι δικαιούνται προστασία από τη βία, την εκμετάλλευση και τις διακρίσεις. Η εγκληματική συμπεριφορά είναι ατομική ευθύνη και δεν δικαιολογεί συλλογική ενοχοποίηση εθνικών ή θρησκευτικών ομάδων.

Η προοδευτική πολιτική δεν πρέπει να επιλέγει ανάμεσα στην ασφάλεια και στα δικαιώματα. Οφείλει να συνδυάζει την αποτελεσματική αστυνόμευση με τη λογοδοσία των αρχών, την πρόληψη, την κοινωνική πολιτική και την ισότιμη εφαρμογή του νόμου. Η καταστολή χωρίς πρόληψη δεν αντιμετωπίζει τις βαθύτερες αιτίες της παραβατικότητας. Η ανοχή στην παρανομία, όμως, δεν αποτελεί κοινωνική ευαισθησία. Είναι εγκατάλειψη εκείνων που έχουν περισσότερο ανάγκη την προστασία της πολιτείας. Η δημοκρατία δεν προστατεύεται με την υποτίμηση των ανησυχιών της κοινωνίας, αλλά με την αντιμετώπισή τους χωρίς προκαταλήψεις και χωρίς υποχώρηση από τις θεμελιώδεις αρχές της.

Η απάντηση, επομένως, δεν είναι ούτε η άνευ όρων αποδοχή κάθε πρακτικής στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας ούτε ο αποκλεισμός του διαφορετικού στο όνομα της εθνικής ταυτότητας. Είναι η οικοδόμηση μιας δημοκρατικής κοινωνίας στην οποία η διαφορετικότητα είναι ελεύθερη, αλλά η νομιμότητα κοινή. Τα δικαιώματα καθολικά, αλλά και οι υποχρεώσεις πραγματικές. Η αλληλεγγύη δεδομένη, αλλά και η κοινωνική συμμετοχή έμπρακτη.