Πως κυριάρχησε η νεοφιλελεύθερη μετά-Δεξιά του Μητσοτάκη

Διότι η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν είναι ακριβώς δεξιά, τουλάχιστον όχι με την παραδοσιακή έννοια που γνώρισε η μεταπολεμική Ελλάδα. Πρόκειται περισσότερο για μία “μεταδεξιά”, δηλαδή μίας πολιτικής κατάστασης που γεννήθηκε μέσα από τη χρεοκοπία του παλαιού πολιτικού συστήματος και την αποτυχία όλων των προηγούμενων πολιτικών στρατηγικών να διαπραγματευθούν ένα διαφορετικό μέλλον για τη χώρα.

Για να κατανοήσει κανείς πώς φθάσαμε εδώ, πρέπει να θυμηθεί τι συνέβη τη δεκαετία της κρίσης. Η Ελλάδα δεν χρεοκόπησε απλώς δημοσιονομικά. Χρεοκόπησε πολιτικά. Κατέρρευσε ολόκληρη η λογική της μεταπολίτευσης, δηλαδή η πεποίθηση ότι το πολιτικό σύστημα μπορούσε πάντοτε να διαχειρίζεται την πραγματικότητα με δανεισμό, πελατειακές ισορροπίες και μία διαρκή μετάθεση του κόστους στο μέλλον.

Πρώτα δοκιμάστηκε η κεντροαριστερή διαχείριση. Το ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου επιχείρησε να διαπραγματευθεί την είσοδο της χώρας στα μνημόνια, υποσχόμενο ότι η κρίση θα αποτελούσε μία σύντομη περίοδο προσαρμογής. Η κοινωνική κατάρρευση που ακολούθησε, όμως, διέλυσε την πολιτική νομιμοποίηση του παλαιού μεταπολιτευτικού κέντρου.

Έπειτα δοκιμάστηκε η κεντροδεξιά. Η Νέα Δημοκρατία του Σαμαρά επιχείρησε μία διαφορετική διαπραγμάτευση, περισσότερο συγκρουσιακή σε επίπεδο ρητορικής, αλλά τελικά και αυτή κατέληξε στον ίδιο περιορισμένο χώρο κινήσεων. Η χώρα παρέμενε δεσμευμένη από τις ανάγκες χρηματοδότησης, την τραπεζική εξάρτηση και τον φόβο της πλήρους κατάρρευσης.

Τέλος δοκιμάστηκε και η ριζοσπαστική αμφισβήτηση. Ο ΣΥΡΙΖΑ εμφανίστηκε ως η μεγάλη ελπίδα ότι η χώρα μπορούσε να ανατρέψει το μνημονιακό πλαίσιο μέσα από μία πολιτική διαπραγμάτευση. Η κατάληξη του 2015, με το δημοψήφισμα και την τελική προσαρμογή, λειτούργησε ψυχολογικά ως συλλογική παραδοχή ήττας. Όχι μόνο ενός κόμματος, αλλά μίας ολόκληρης εποχής.

Κάπου εκεί γεννιέται η μεταδεξιά

Διότι η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν ανέλαβε να νικήσει τους περιορισμούς του συστήματος. Ανέλαβε να τους διαχειριστεί. Δεν εμφανίστηκε ως μία κυβέρνηση που θα επανα-διαπραγματευόταν το μοντέλο της χώρας, αλλά ως μία κυβέρνηση που θα προσαρμοζόταν αποτελεσματικότερα σε αυτό. Η βασική της νομιμοποίηση δεν ήταν πλέον η υπόσχεση μίας διαφορετικής πορείας, αλλά η υπόσχεση σταθερότητας.

Αυτό ακριβώς είναι που την καθιστά μεταδεξιά. Η παραδοσιακή δεξιά, είτε συμφωνεί κανείς μαζί της είτε όχι, συνδεόταν ιστορικά με έννοιες όπως η εθνική κυριαρχία, η παραγωγική τάξη, η προστασία μίας συγκεκριμένης κοινωνικής δομής και μία σχετικά σαφή αντίληψη του κράτους ως φορέα εθνικής στρατηγικής. Η μεταδεξιά, αντιθέτως, λειτουργεί περισσότερο ως τεχνοκρατικός διαχειριστής ενός προκαθορισμένου πλαισίου.

Με απλά λόγια, δεν ερωτά πρώτα τι χρειάζεται η χώρα και μετά πώς θα χρηματοδοτηθεί. Ερωτά πρώτα τι επιτρέπουν οι αγορές, οι δανειστές, οι τραπεζικοί κανόνες και τα χρηματοπιστωτικά πλαίσια και μετά ορίζει τα όρια της πολιτικής. Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη κριτική που μπορεί να ασκήσει κανείς στη σημερινή κατάσταση. Διότι για πολλούς Έλληνες δημιουργήθηκε η αίσθηση ότι η χώρα μετατράπηκε σταδιακά σε μία επικράτεια διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων. Ότι πρώτα έπρεπε να διασφαλιστούν οι τράπεζες, οι δανειστές, τα funds και οι μηχανισμοί ανάκτησης κεφαλαίων και έπειτα να συζητηθούν οι κοινωνικές προτεραιότητες, η παραγωγική ανασυγκρότηση ή η δημογραφική κρίση.

Ιδεολογία της εκποίησης

Οι πλειστηριασμοί, η μεταβίβαση κόκκινων δανείων, η συγκέντρωση ακινήτων, η δυσκολία πρόσβασης των νεότερων γενεών στην κατοικία αλλά και η γενικότερη αίσθηση ότι το κράτος λειτουργεί συχνά περισσότερο ως μηχανισμός είσπραξης παρά ως στρατηγικός προστάτης μίας κοινωνίας, ενίσχυσαν αυτή την εντύπωση.

Ίσως γι’ αυτό και η σημερινή πολιτική σύγκρουση μοιάζει συχνά αδιέξοδη. Διότι πολλές φορές διεξάγεται με τους όρους μίας παλαιάς εποχής. Συζητούμε ακόμη για “δεξιά” και “αριστερά”, ενώ η πραγματική διαχωριστική γραμμή να βρίσκεται αλλού. Ανάμεσα σε όσους θεωρούν ότι η χώρα οφείλει να λειτουργήσει μέσα σε μία μόνιμη λογική περιορισμένης κυριαρχίας και σε όσους πιστεύουν ότι πρέπει να ξανα-αναζητήσει βαθμούς πραγματικής αυτονομίας, παραγωγής και πολιτικής βούλησης.

Εν τέλει, η μεταδεξιά του Κυριάκου Μητσοτάκη δεν είναι ένα τυχαίο πολιτικό φαινόμενο. Είναι το πολιτικό τέκνο μίας συλλογικής ήττας. Της αποτυχίας του παλαιού πολιτικού συστήματος να προστατεύσει τη χώρα από τη χρεοκοπία και της σταδιακής παραδοχής ότι η Ελλάδα δεν θα αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού, αλλά θα προσπαθήσει να επιβιώσει μέσα σε αυτούς. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, παραμένει ανοικτό. Άραγε αυτή η κατάσταση αποτελεί το νέο μόνιμο πρόσωπο της χώρας ή μία μεταβατική φάση πριν από μία νέα αναζήτηση πολιτικής κυριαρχίας;